Aplikimi i Shqipërisë për anëtarësim në BE po shndërrohet në një provë vendimtare nëse Brukseli do të mbrojë vlerat e tij themelore mbi të drejtat e njeriut, procesin e rregullt ligjor dhe përgjegjshmërinë, kur ato bëhen politikisht të papërshtatshme.
Reforma në drejtësi ka qenë prej kohësh një kërkesë qendrore për anëtarësimin në BE – dhe një nga më të vështirat politikisht. Qeveritë në të gjithë Evropën Lindore dhe Ballkanin Perëndimor janë përgjigjur duke i dhënë përparësi luftës kundër korrupsionit, forcimit të shtetit të së drejtës dhe krijimit të mekanizmave të rinj antikorrupsion. Sistemet e drejtësisë janë vënë nën rishikim dhe masat antikorrupsion janë institucionalizuar, shpesh përmes gjykatave dhe prokurorive të specializuara. Përqendrimi i pushtetit hetimor, në shumë raste, ka ndihmuar në çmontimin e rrjeteve të rrënjosura të patronazhit që prej kohësh mundësonin ryshfetin dhe pandëshkueshmërinë.
Megjithatë, ritmi i shpejtë dhe intensiteti i këtyre reformave kanë ngritur gjithashtu shqetësime. Kornizat agresive antikorrupsion mund, nëse nuk kontrollohen mjaftueshëm, të fuqizojnë keqpërdorimin e normave ligjore. Kur kjo ndodh, vetë institucionet e krijuara për të përafruar vendet me standardet e BE-së për shtetin e së drejtës rrezikojnë t’i minojnë ato. Për vendet që synojnë anëtarësimin, kjo krijon një paradoks: reformat e dizajnuara për të përshpejtuar integrimin në BE mund, përkundrazi, ta rrezikojnë atë.
Një shembull i spikatur vjen tani nga Shqipëria. Erion Veliaj, kryetar i Bashkisë së Tiranës, ndodhet në paraburgim pa një gjyq formal prej më shumë se një viti. Prezumimi i pafajësisë së tij është vënë gjerësisht në pikëpyetje pas veprimeve të Strukturës së Posaçme Kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK). Rasti është bërë simbol i një shqetësimi më të gjerë: që organet e fuqishme antikorrupsion mund të veprojnë me garanci procedurale të pamjaftueshme. Në vend që të forcojnë përgjegjshmërinë, ato rrezikojnë të kthehen në instrumente të afta për të riformësuar konkurrencën politike përmes përdorimit të zgjatur të paraburgimit.
Paraburgimi është një mjet legjitim në demokracitë e shëndetshme kur ekziston rrezik i besueshëm i arratisjes ose i shkatërrimit të provave. Megjithatë, në Shqipëri, kritikët argumentojnë se kjo masë po përdoret gjithnjë e më shumë në mënyra që i lënë jashtë loje zyrtarët e zgjedhur para se të provohet fajësia. Paraburgimi njëvjeçar i Veliajt është shembulli më i spikatur. Akuzat, sipas raportimeve, nuk u bënë plotësisht publike deri gjashtë muaj pas fillimit të paraburgimit. Kur Këshilli Bashkiak kërkoi ta shkarkonte nga detyra, Gjykata Kushtetuese ndërhyri shpejt për ta rrëzuar këtë përpjekje. Raste të tilla nxjerrin në pah një sfidë të përsëritur në demokracitë në tranzicion: mjetet e prokurorisë të dizajnuara për të forcuar shtetin e së drejtës ndonjëherë mund të përdoren në mënyra që riformësojnë vetë konkurrencën politike.
Këto shqetësime shkojnë shumë përtej fatit të një zyrtari të vetëm. Negociatat e anëtarësimit të Shqipërisë me Bashkimin Evropian janë të lidhura ngushtë me progresin në reformat e shtetit të së drejtës. Lufta kundër korrupsionit, ruajtja e një gjyqësori të pavarur dhe mbrojtja e procesit të rregullt ligjor janë kritere thelbësore. Kjo ishte arsyeja e krijimit të SPAK-ut në vitin 2019, si pjesë e reformave gjithëpërfshirëse në drejtësi që synonin rikthimin e besimit publik dhe përafrimin e Shqipërisë me standardet e BE-së.
Megjithatë, institucioni tani përballet me shqyrtim nëse kompetencat e tij të gjera po ushtrohen me garanci të mjaftueshme. Dinamika të ngjashme janë shfaqur edhe gjetkë në Evropën Lindore. Vende si Rumania dhe Maqedonia e Veriut kanë krijuar gjithashtu institucione të fuqishme antikorrupsion, të cilat fillimisht arritën suksese të dukshme, por më pas u përballën me kritika për diskrecion të zgjeruar prokurorial dhe tejkalim procedural.
Rasti Veliaj ka tërhequr kështu vëmendje ndërkombëtare në rritje. Rrjeti i Qyteteve Ballkanike B40 publikoi një letër të përbashkët nga shtatëdhjetë e gjashtë kryetarë bashkish që kërkonin fundin e paraburgimit të pacaktuar të drejtuesve vendorë të zgjedhur. Letra i referohej gjetjeve të një raporti të Komisionit të Venecias që shqyrtonte ndikimin negativ në demokraci të paraburgimit të zgjatur të kryetarëve të bashkive.
Në të njëjtën kohë, rasti është politizuar në nivel të brendshëm. Kryeministri Edi Rama ka argumentuar se paraburgimi i zgjatur, në vetvete, mund të justifikojë shkarkimin e Veliajt nga detyra. Argumente të tilla nxjerrin në pah një rrezik të vazhdueshëm në pjesë të Ballkanit Perëndimor: që procedurat penale të ngatërrohen me rivalitetet politike, duke zbehur kufirin midis përgjegjshmërisë gjyqësore dhe manovrimit politik.
Edhe vëzhgues ndërkombëtarë ligjorë janë shprehur. Firmat ligjore Kasowitz në Nju Jork dhe Mishcon de Reya në Londër kanë ngritur shqetësime se paraburgimet e zgjatura mund të sinjalizojnë zbatim selektiv të ligjit. SPAK u përgjigj duke sugjeruar se vetë mbështetja te përfaqësimi ligjor ndërkombëtar nënkuptonte fajësi. Tensionet u përshkallëzuan më tej kur mbrojtjes, sipas raportimeve, iu mohua qasja në më shumë se 60,000 faqe prova. Kur garancitë procedurale dobësohen, dëmi shtrihet përtej një rasti të vetëm, duke ngritur pikëpyetje mbi integritetin e vetë sistemit ligjor.
Sipas Nenit 5 të Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut, të pandehurit duhet të dalin në gjyq brenda një afati të arsyeshëm. Megjithatë, gjyqi i Veliajt është caktuar për 24 mars, trembëdhjetë muaj pas fillimit të paraburgimit të tij. Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut ka vendosur në mënyrë të përsëritur se paraburgimi i zgjatur pa gjyq rrezikon të shkelë mbrojtjet themelore të lirisë. Raste të tilla kanë tërhequr vëmendje në rritje nga ligjvënësit evropianë që monitorojnë situatën e shtetit të së drejtës në Ballkanin Perëndimor.
Dhe Veliaj nuk është i vetmi i prekur. Ish-Presidenti Ilir Meta ndodhet në paraburgim në pritje të një vendimi përfundimtar që nga tetori 2024. Së bashku, raste të tilla ngrenë pyetje më të gjera mbi mënyrën se si përdoret paraburgimi në hetime politike të profilit të lartë—dhe çfarë do të thotë kjo për përgjegjshmërinë demokratike.
Për Bashkimin Evropian, këto zhvillime vijnë në një moment delikat. Brukseli ka theksuar vazhdimisht se pavarësia e gjyqësorit dhe respektimi i procesit të rregullt ligjor janë kushte të panegociueshme për anëtarësim. Politika e zgjerimit është paraqitur prej kohësh si një mjet për të eksportuar standardet e BE-së për shtetin e së drejtës te vendet aspirante.
Por besueshmëria funksionon në të dy drejtimet. Nëse BE-ja dështon të shqyrtojë padrejtësi të mundshme në vendet kandidate, rrezikon të dobësojë vetë parimet që qëndrojnë në themel të zgjerimit. Ambiciet e Shqipërisë për në BE vendosin kështu si Tiranën ashtu edhe Brukselin përballë të njëjtës provë: nëse shteti i së drejtës do të mbrohet jo vetëm në teori, por edhe kur bëhet politikisht i pakëndshëm.
Paraburgimi duhet të mbetet një masë përjashtimore, jo një instrument politik. Për Shqipërinë, sigurimi që institucionet e saj antikorrupsion të veprojnë brenda garancive të rrepta procedurale do të jetë thelbësor, jo vetëm për legjitimitetin e sistemit të saj të drejtësisë, por edhe për besueshmërinë e rrugës së saj drejt Bashkimit Evropian.
