Shkruan Frano Kulli
Atë ditë që Ndokë Vjerdha u pá për herë të parë me biçikletën e tij “Bianchi” ngjyrë blusaks e shndritëshme si me pasë dalë njitash prej fabrike, ka qenë befasi e madhe në katund. Sidomos, për ne fëmijtë, që shihnim për herë parë një bianchi e që e thirrshim bjanku. Aso kohe për ne, biçikleta ishte magji; ishte lëvizje, ma mirë me thanë, ishte fluturim. Unë ndjehesha ma i pasuni në botë që kishim biçikletë në shtëpi e, për një copë kohë të ditës ajo më takonte edhe mua. Biçikleta ishte lumní për ne fëmijtë. Sidomos në verë. Vetëm dy prej nesh nuk dijshin me i grahë. Unë kisha mësue me i hip kur ende nuk më mrrinin kambët në tokë. Ndërsa Leci e Nini që ishin ma të rritun i grahnin biçikletës hipun në shalë njësoj si të mëdhenjtë e kjo përsillte te unë ndjesinë e ngutëshme për me i mrrijtë sa ma shpejt ata. Gjoksi më gufonte sa herë i afrohesha biçikletës, sapo prekja me dorë timonin e kapja dorezën e djathtë të tij, veshur me një gomë të kodrinueme si hojet e dyllta të zgjojeve, gropëzat e rregullta të të cilave, bletët i mbushin me mjaltë. E me këtë ndjesi fluturake i kërceja biçikletës e nisesha me furí. Njëherë qeshë rrëzue keq. Gjunjët e bërryllat m’u gërdhishtën fort. Aq sa, kur pashë që po më kullonin pikla gjaku u tremba. Jo aq fort prej dhimbjeve të plagëve që kisha marrë, sesa prej asaj çka më priste kur të mbërrija në shtëpi-qortimi i babait. Qortimi i përhershëm për vëmendje e përkujdesje për gjithëçka, që shpesh shoqnohej me tërheqje të veshit, ma e pakta, ose edhe me ndonjë shpullë, që për momentin jo vetëm ma skuqte faqen, por edhe më digjte paksa. Po, prap kishte edhe ma keq; ma e randë se kjo ishte humbja e lejes për ta nxjerrë biçikletën nga shtëpia e me dalë në rrugë me té. Me nji mëdyshje të përvuajtëshme vinte e nesërmja, kur do të më duhej me e marrë tinzash tij biçikletën, sidomos në kohën e zhegut, kur ai do të ishte ulë me pushue.
Kjo ishte e përditshmja ime e ditëve të verës me biçikletën. Jo vetëm e imja, po e krejt vërsnikëve të mi. Pothuajse çdo shtëpi e kishte ma së paku një sosh. Po bjank jooo; bjanku ishte bjanku, bianku ishte një mit për ne, që i dinim vetëm emrin. I papamë, i paprekshëm e i papërdorueshëm si vetë mitet edhe pse në memorien tonë ajo ishte e shënueme, prej kallximeve të ma të mëdhejve.
–Bianchi, ka kénë e para markë biçikletash në botë – thoshte zotni Ndoci, Ndoc Mjedja, mësuesi, i cili vinte me biçikletë të hanen para se të fillonte mësimi e, në fundjavë kthehej po ashtu në qytet. Flinte në qelë, nji pjesë e së cilës ishte kthye në bujtinë për mësuesit. Ai bisedonte mbramjeve me të rinjtë e me burrat në oborrin e qelës, por me veshët pipëz afroheshim për me ndigjue edhe ne. Masandej ata e bombardonin me pyetje kurreshtare:
– A ngjason me robusten bjanku, zotni Ndoc?
– A e ke pa vetë me sytë e tuj biankun?- shtonte ma kurreshtari.
– Në kohën kur flasim – e shuante kurreshjen zotni Ndoci – bianku kishte mrritë edhe në Shkodër e përdorohej jo vetëm prej të huajve që ishin në qytet, po edhe prej do shkodranëve, të cilët kishin mujtë me e pasë nji sosh – e kënaqte ai grishjen e atij që kishte pyetë. Ne fëmijtë vetëm mund të ndigjonim…
Unë për vedi s’kisha pa kurrë deri atëherë një bjank. E jo má kaq të ri, fringo. Si ky i Ndokë Vjerdhës. Prej rrëfimeve të kandëshme të gjyshit nga koha e Italisë, më dukej se po. Kohë e cila në shqisat e mia vinte vetëm si kohë gjanash të mira e të bukura; me franxholla e simita të bardhë, me makarona (italiani sono buoni per mangiare macheroni) e fugacë (focaccia) e të tjera ushqime të shijëshme. Vetëm emni luftë, nuk kishte zanë vend askund. Kurse bjanku ishte shënue në mbamendjen time si një andërr, që e përjetoja bukur, fort bukur, sa herë e kujtoja. Edhe pse e dija që s’kishte me u kthye kurrë në zgjandërr, kurrë …
Kurse tashti, markat ma në zá ishin Diamanti e Mifa.
-Si njéna edhe tjetra vijnë nga Gjermania lindore – spjegonte pa pritesë zotni Ndoci e, masandej zgjatej edhe me do fjalë të tjera lavdëruese po të kursyeme për Gjermaninë.
Për nga forma ngjasonin njëna me tjetrën. Të dyja frenat i kishin kontrapedal; pra kur doje të frenoje duhej t’u jep kambëve në të kundërtën e lëvizjes. Ndërsa Robusta hungareze ishte me rrotalibër . Në timon kishte dy leva, prej të cilave zgjateshin dy kavo të holla çeliku që, kur tërhiqeshin shtërngonin disqet e dy rrotave dhe kështu frenohej lëvizja. Asokohe, biçikletat, ashtu si makinat kishin një targë. Një fletë e vogël llamarine e lyeme me të bardhë, ku kishte të shënuem numrin personal të mjetit , vendosej nën shalën e biçikletës…
Nuk e kujtoj marken e biçkletës së vjetër që kishim pasë para Mifës. Kjo e fundit kishte vetëm disa muaj që gjindej në shtëpinë tonë. Këtë e mbaj mend mirë, kur dhe si ka ardhë… Një të dielë në mëngjes, im atë, Lazri, paska qenë nisë heret për Pazar në Shkoder. Kishte zanë kalin në karrocë, kurse mazin e ri qimekuq e kishte lidhë péndë me kalin e karrocës. Unë kisha qenë fjetë kur qe nisë, por kur e kam parë mbasditen e asaj të diele, duke hy në oborrin e shtëpisë sonë , jam mrekullu. Mazi qimekuq nuk ishte ma péndë me Harapin e karrocës. Porse sipër në karrocë vezullonte biçikleta e re. Mifa. E re fringo.
***
Ka qenë një mbasdite e vonë maji kur Ndokë Vjerdha mërriti në katund. Hipun në biankun e tij, i gjatë e me flokët e lëpimë. Violinën, futun në këllefin e saj e mbante krahëqafë, trupin drejtë dhe me dy duart e zgjatuna që mbanin timonin e përzgjidhnin rrugën që kishte ma pak pluhun. Silueta e tij e vizatueme kështu në sytë e mi ishte mahnitëse. Thonë se sytë e fëmijës e ruajnë gjatë pamjen që i magjeps.
Qysh kur i sollën për së pari, me plaçkat e domosdoshme e kishte marrë edhe violinën. E kishte mbështjellë me përkujdesje të posaçme, prej frikës se mos i ciflosej prej lëkundjeve e përplasjeve në karrocerinë e kamionit me të cilin po udhëtonin….Kurse ky udhëtimi me bjankun ka ndodhë dikund një vit ma vonë se ardhja e vetë Ndokës me të shoqen. E me violinën e tij. Ai tashti, mbasi ishte mbushë viti i dëbimit e kishte lejen me shkue e me ardhë në Shkoder. E udhëtimi në pranverë nga Shkodra në Pistull ishte me të vërtetë i bukur. Qyshse dilshe prej Baçallekut, rruga me biçikletë kalonte gjithkund bregut të Drinit mes freskisë së hijes së shelgjeve që vareshin mbi ujë. E ta mbushnin shpirtin me afsh. E kisha provue edhe vetë sa herë, kur im atë më merrte mbrapa në samarin e biçikletës, sipër të cilit lidhte një jastek të vogël që ishte sedilja ime vajtje-ardhje.
Në të vërtetë, askush deri atëherë nuk e dinte saktë se pse Ndokë Vjerdhën, mjeshtrin e fundit të ahengur shkodran e kishin dëbue nga qyteti dhe, pak kush e dinte se ai kishte pasë bá edhe do vite burg. E kishte marrë vala e asaj fushatës nistore të fillmbasluftës, ku përposë kundërshtarëve të rregjimit të ri ndaloheshin e burgoseshin edhe të rij të ashiknisë së qytetit, të cilët me gazin e alegrinë e tyne bijshin në sy jo për mirë…E deri sa u muer vesh se Ndoka nuk ishte aq fort damsjellës pati kalue nja dy vite të mira, atje në birucë. Masandej, kur u rishfaq si nevojë për rregjimin internim-dëbimi si masë parandaluese për pastërtinë ideollogjike të qytetit, i erdhi rralla edhe Ndokës.
I patën sjellë me një kamion “skoda” me turì. Bashkë me të shoqen Domenika. Domja siç thirrej; një grua e pashme, e mbajtun, e çlirëshme e po gjithëaq e ambel në të folunin me gjeste, i ishte përshtatë shpejt jetesës së re të imponueme. Ishin në mesomoshën e tyne dhe fëmijë nuk kishin. Edhe pse ai flitte pak për vedi, vonë pata mësue se, bashkë me muziktarë të shquem popullorë të kohë së rinisë së tij: Adem Manin, Xhevat Boriçin, Taip Krajen e Karlo Palin kishin shoqnue Marije Krajen e Tefta Tashko Koçon në një festival folkolorik në Firence, me 1939…Vetë ai se kishte përmendë kurrë; ai nuk fliste për këso ngjarjesh. Për shokët e ahengut poo; ata i përmendtte shpesh. Me adhurim e veneracion të posaçëm secilin. Për këdo që grishej me e pyetë për atëbotë, ai i përgjigjej vetëm për dasma Shkodre e të rrethinave të qytetit; për ahengun kryesisht e për alegrinë e qefin që bëhej ndër to.
Ashtu si mjeshtrat e tjerë të ahengut, edhe ai i binte në gju violinës. Thuhej se violina e tij ishte dyqind vjeçare. Këtë e kishte thanë e përsëritë edhe ai vetë, sa herë i ishte kërkue me e konfirmue. Kur ai e vuni në gju e filloi me i ra, mua që po e shihja për së pari, më pushtoi kërshëria e vjetërsisë. E vjetërsisë së instrumentit dhe virtuozitetit të mjeshtrit. Kur ai e mbylli përcjellësen e këngës së fundit, të rritunit që, ulë rrafsh në barin e njomë të oborrit ende rrinin në pauzë unë, se di se si, mora zemër e e pyeta:
-Axha Ndokë, kush të pëlqen ma shumë violina a bjanku ? Kam qenë ngjitë me Ninin. Ai na përshkoi me shikimin e buzagaztë sa njenin sa tjetrin dhe, duke na ledhatue njëherësh me gishtat e gjatë, të hapun të duarve, aty ku bashkohet qafa me fytyrën m’u drejtua mua:
-Cila thua ti ?…
