Shkruan Albert Vataj
“Moisiu” nuk është thjesht një skulpturë. Ai është një shpërthim gjenialiteti i ngrirë në mermer, një manifest i fuqisë krijuese të artit të Rilindjes. Në këtë figurë monumentale, miti biblik depërton kohën dhe përshkon shekujt, për të ardhur tek ne si një shfaqje e jashtëzakonshme e shpirtit krijues të një epoke që e pa njeriun dhe hyjnoren të bashkëjetonin në një harmoni të re estetike dhe filozofike. Kjo vepër është një nga kulmet e përfytyrimit artistik të Rilindjes, ku materia e ftohtë e mermerit shndërrohet në një prani të gjallë, pothuaj të frymëmarrshme.
Skulptura e “Moisiut” u realizua nga Michelangelo Buonarroti në vitet 1513–1515, si pjesë e projektit madhështor për varrin e papës Julius II. Sot ajo qëndron në kishën San Pietro in Vincoli në Romë, ku vazhdon të magjepsë vizitorët me fuqinë e saj dramatike dhe me intensitetin psikologjik që rrallëherë është arritur në skulpturë.
Figura paraqet patriarkun biblik Moses të ulur, por me një tension të brendshëm që e bën të duket sikur është gati të ngrihet në çdo çast. Në ballin e tij shfaqen dy “brirë”, një element ikonografik që rrjedh nga një interpretim i tekstit të Vulgate, përkthimi latin i Biblës i përdorur në Mesjetë dhe në kohën e Rilindjes. Në kapitullin 34 të Book of Exodus, fjala hebraike që përshkruan rrezatimin hyjnor të fytyrës së Moisiut u përkthye si “cornuta”, duke dhënë kështu motivin e famshëm të brirëve, që në artin europian u bë simbol i dritës dhe fuqisë së shenjtë.
Por ajo që e bën këtë skulpturë të pavdekshme nuk është vetëm ikonografia biblike. Është mënyra se si Michelangelo e përfytyron Moisiun si mishërim të një autoriteti të jashtëzakonshëm moral dhe shpirtëror. Udhëheqësi i popullit të Izraelit, ndërmjetësi i Besëlidhjes së Ligjit, profeti që mori urdhëresat hyjnore, këtu paraqitet si një figurë e mbushur me një energji të përmbajtur. Muskujt e tensionuar, shikimi i thellë dhe mjekra e valëzuar që rrjedh si një lumë i gdhendur në mermer, krijojnë ndjesinë e një force të jashtëzakonshme që përpiqet të mbajë nën kontroll zemërimin dhe drejtësinë hyjnore.
Moisiu i Michelangelos nuk është vetëm një personazh biblik; ai është një arketip i autoritetit moral, një figurë që mishëron përgjegjësinë e rëndë të atij që duhet të udhëheqë një popull dhe të vendosë ligjin që do të drejtojë fatin e tij për breza të tërë. Në këtë trup monumental duket sikur përplasen dy botë: fuqia e njeriut dhe pesha e misionit hyjnor.
Tradita artistike rrëfen një episod të famshëm që lidhet me përfundimin e kësaj vepre. Thuhet se kur Michelangelo e përfundoi statujën në vitin 1515, e soditi gjatë, i magjepsur nga fuqia e figurës që kishte nxjerrë nga mermeri. Në një çast ekstaze krijuese ai i ra lehtë me daltë gjurit të skulpturës dhe thirri:
“Parla! Perché non parli?”
(“Fol! Pse nuk flet?”)
Ky episod, qoftë legjendë apo realitet, është ndoshta mënyra më poetike për të shprehur atë që Michelangelo kishte arritur: ai kishte sjellë në jetë një figurë që dukej aq e gjallë, saqë vetëm fjala i mungonte për t’u bërë plotësisht njeri.
Në të vërtetë, me këtë vepër, Michelangelo nuk krijoi vetëm një imazh të fuqishëm të patriarkut biblik. Ai i dha historisë së artit një nga përfaqësimet më të thella të autoritetit dhe shpirtit njerëzor. Nga një bllok mermeri ai nxori një figurë që përmban brenda vetes gjithë dramën e Besëlidhjes, gjithë madhështinë e ligjit hyjnor dhe gjithë peshën e fatit njerëzor.
Prandaj “Moisiu” mbetet jo vetëm një kryevepër e skulpturës së Renaissance, por edhe një nga ato vepra të rralla që duket se jetojnë përtej kohës. Ai qëndron aty, në heshtjen e mermerit, por me një prani që vazhdon të flasë për shekuj.
