Shkruan Qamil Gjyrezi
Piktori Kol Mileta ka mbaruar Shkollën artistike “Prenkë Jakova” Shkodër dhe më vonë është diplomuar në Akademinë e Arteve në Tiranë në vitin 1989. Që në shkollën e mesme u dallua për talent të spikatur, shije estetike të vecanta në punët e tija, një artist që zhvilloi talentin e tij në Akademinë e arteve në Tiranë. Mileta i qëndron besnik penelit, duke krijuar vit mbas viti punë me vlera artistike, me penelata të cilat prezantojnë, arketipe, histori, traditën, dritën, kulturën e qytetit të Shkodrës dhe Shqipërisë. Mileta edhe mbas largimit në Itali, punon me pikturën e vërtetë, duke qëndruar besnik formimit të tij akademik dhe artistik.
Punët e piktorit Kol Mileta mund të lexohen si një sistem shenjash vizuale ku figura, ngjyra, kompozimi dhe raporti me hapësirën funksionojnë jo vetëm si elemente estetike, por si bartës kuptimi kulturor dhe emocional. Në këtë kuptim, piktura e tij ndërtohet mbi një dialog mes ikonës, simbolit dhe indeksit, sipas terminologjisë semiotike të Charles S. Peirce.
Teoria e shenjës te Charles Sanders Peirce dhe shenja.
Peirce e përkufizon shenjën si diçka që qëndron për diçka tjetër dhe e ndan atë në tre lloje kryesore: ikonë, indeks dhe simbol, sipas marrëdhënies që shenja ka me objektin e saj.
-Ikona
Ikona është shenjë që funksionon përmes ngjashmërisë me objektin. Marrëdhënie: ngjashmëri formale ose perceptive.
Nuk ka nevojë për konvencë. Shembuj: portreti, fotografia, harta, imitim tingullor në muzikë. Ikona “i ngjan” asaj që përfaqëson.
-Indeksi
Indeksi është shenjë që ka një lidhje reale, shkak-pasojë ose fizike me objektin.
Marrëdhënie: kontakt, gjurmë, shenjëzim. Tregon praninë ose ekzistencën e diçkaje
Shembuj: tymi → zjarri, gjurma → kalimi i dikujt, treguesi, sinjali. Indeksi “tregon” diçka që është realisht aty.
-Simboli
Simboli është shenjë që bazohet në marrëveshje kulturore ose konvencë. Marrëdhënie: arbitrare, e mësuar. Kërkon njohje kulturore. Shembuj: gjuha, notat muzikore, flamuri, kryqi, shenjat matematikore. Simboli “kuptohet” sepse kemi mësuar domethënien e tij.
Përmbledhje e shkurtër, Ikona, Indeksi, Simboli.
Ikona → ngjashmëri
Indeksi → lidhje reale
Simboli → konvencion
Si përfundim, në praktikë, shumica e veprave artistike (pikturë, muzikë, letërsi) i kombinojnë të tria njëkohësisht.
1. Figura si shenjë ikonike dhe antropologjike
Figura njerëzore në punët e Kol Miletës (sidomos portretet dhe skenat me karakter social) vepron si ikonë: ajo i ngjan realitetit, por nuk është thjesht pasqyrim i tij. Tiparet e fytyrës, qëndrimi i trupit dhe shikimi shpesh janë të ngarkuara me shenja të heshtura emocionale – lodhje, dinjitet, melankoli, që e çojnë figurën drejt një leximi antropologjik.
Në këtë aspekt, figura nuk është individ i izoluar, por shenja e një përvoje kolektive, shpesh e lidhur me kujtesën urbane ose rurale shqiptare.
2. Ngjyra si kod semiotik, mesazhi emocional dhe etik,
Ngjyra në pikturën e Kol Miletës nuk është dekorative, por funksionon si ‘kod kuptimor’. Tonet e mbyllura, okrat, gri-të dhe ngjyrat tokësore mund të lexohen si:
-shenja të kohës së ngadalësuar,
-indekse të një realiteti social të përmbajtur,
-simbole të përhershmërisë dhe rezistencës.
Sipas Roland Barthes, ngjyra në art vepron si “mesazh i dytë”, përtej figurës së parë; te Mileta, ky mesazh shpesh është emocional dhe etik, jo narrativ.
3. Hapësira piktorike si shenjë kulturore
Hapësira në punët e tij është zakonisht e reduktuar, e ngjeshur ose e zhveshur nga detajet e tepërta. Kjo krijon një semantikë të heshtjes, ku boshllëku bëhet shenjë më vete.
Në këtë kontekst: sfondi vepron si indeks i izolimit ose introspeksionit, mungesa e thellësisë klasike sugjeron një realitet psikologjik, jo perspektivë fizike. Kjo lidhet me konceptin e Jurij Lotman-it për veprën artistike si hapësirë semiosferike, ku çdo element komunikon me tjetrin.
4. Simbolika e përditshmërisë, simbole kulture
Objektet e vogla, veshjet tradicionale ose gjestet e zakonshme në pikturat e Kol Miletës shndërrohen në simbolë kulture. Ato nuk tregojnë thjesht “çfarë është”, por “çfarë përfaqëson”:
-qëndrueshmërinë e identitetit,
-raportin mes njeriut dhe historisë,
-tensionin mes traditës dhe kohës moderne.
Këtu piktura funksionon si tekst semiotik i hapur, ku shikuesi bëhet bashkë-interpretues i veprës (Eco).
5. Emocioni si shenjë, shenja ‘nuk bertet’ por qendron
Në planin semiotik, emocioni te Kol Mileta nuk është vetëm përjetim, por shenjohet vizualisht: përmes linjës, ngurtësisë së formës dhe ritmit të brendshëm të kompozimit. Kjo e afron veprën e tij me një semiotikë të ndjenjës, ku kuptimi nuk artikulohet drejtpërdrejt, por përjetohet.
Si përfundim, punët e Kol Miletës përfaqësojnë një semiotikë të heshtur, ku shenja nuk bërtet, por qëndron. Piktura e tij komunikon përmes nënkuptimit, duke e shndërruar veprën në një hapësirë reflektimi mbi identitetin, kujtesën dhe gjendjen njerëzore. Në këtë sens, arti i tij nuk është vetëm figurativ, por thellësisht kuptimor dhe kulturor.
