Shkruan Aziz Mustafa
Tellalli i Gjilanit i binte daulles dhe thërriste
– O milet, hapni veshët dhe dëgjoni! Dora e gjatë e pushtetit të Padishahut, që Allahu ia shtoftë ymrin, goditi dhe vrau tre kaçakë që i bënin zullume të mëdha si miletit ashtu edhe pushtetit. Xhenazet i kemi shtrirë në oborrin e Sarajeve. Ejani e shihni. Kush i njeh, le t’i njoftojë familjet e tyre që të vijnë, t’i marrin e t’i varrosin. Nëse deri nesër në mesditë nuk vjen kush për t’i marrë, do t’i hedhim në gropë, pa emër e pa nishan!
Tellalli sorollatej kështu rrugëve e rrugicave të kasabasë, thërriste dhe i binte daulles. Edhe nëpër xhamitë e katundeve përreth hoxhallarët kishin marrë urdhër që të hapnin lajmin ndër xhemat për tre kaçakët e vrarë. Atë pasdite, Aliut i dhanë leje të shkonte në Malishtë për ta vizituar familjen e tij. Ndërkohë banorët e kasabasë shkonin në shesh për të parë kufomat e kaçakëve të vrarë. Edhe Sokol Muhaxhiri qe nisur drejt kasabasë.
“Ai do të jetë“ mendonte gjersa ecte drejt sheshit, “E kanë vrarë. Po ma ndjen zemra”. Në Mëhallën e Poshtme takoi kumbarën, Misin Tolën, i cili iu bashkua. Këta kishin kumbari prej brezash dhe tani që Misini kishte dëgjuar për kufomat në shesh, kish dalë në rrugë për ta pritur Sokolin. Rrugës teksa ecnin drejt sheshit, Misini mundohej të ngushëllonte Sokolin, por ky, çele gur gojën, ishte shndërruar i tëri në hap të shpejtë, gati në vrap, si një ká plak i kapur nga zekthi. Në shesh i panë kufomat. Uka nuk ishte ndër të vrarët. Sokoli, mes çlirimit dhe dhimbjes për ata tre të shkretë, zgjati duart dhe këndoi me vete tri lutje të përshpirtshme, një për secilin. Ashtu bëri edhe Misini, pastaj u larguan prej sheshit.
Vetëm tani Sokoli ndjeu lodhje. Eci deri te Shatërvani para Xhamisë së Madhe, lau sytë dhe iu drejtua Misinit:
– Kumbarë, a ke pare?
– Kam pak. Sa dhe për çka po të duhen?
– Sa për një dash me ble.
– Çka po të duhet dashi tash?
– Do ta pres një kurban për Ukën. Vetëm për të gjallin pritet kurbani.
– Eh, hallall të qoftë, kumbarë. Hajde, shkojmë në pazar.
***
Gjon Ahmeti, një burrë gjashtëdhjetë vjeç i Stubllës së Epërme, kishte dëgjuar për luftën te Kisha e Shën Mërisë së Lume dhe zemra i kishte shkuar te thembra nga frika se mos ishte vrarë djali i tij i madh, Pali, që ishte kaçak qe pesë vite. Kishte ndodhur shpejt e pa pritur. Një ditë të nxehtë gushti, ndërsa Pal Ahmeti po kthehej nga pazari i Vitisë me të shoqen Mrikën, një fisnike zeshkane dhe punëtore, një zaptije turk i dehur, i kishte prekur në nder. Zaptija ua kishte drejtuar pushkën dhe i kishte detyruar të dilnin nga rruga dhe të uleshin në hije. I dehur, por edhe i poshtër, pa asnjë arsye, zaptija i kishte fyer me fjalë që s’thuhen me gojë. Pal Ahmeti në fillim qe treguar i duruar, por pastaj i qe sulur turkut me egërsi. Ndërkohë, e shoqja Mrika, një grua malësore dhe trimneshë, kishte kapur një gur dhe ia kishte çarë rrashtën e kresë turkut. Kufomën e turkut e kishin lënë në breg të lumit Morava dhe ishin zhdukur nëpër male. Prej asaj dite, Pali u qe bashkuar kaçakëve të tjerë. Tani të gjithë e njihnin Pal Ahmetin, i bënin jatak ngado që shkonte nëpër Karadak, si të krishterët, ashtu edhe myslimanët. Pal Ahmeti nuk ia kishte thënë askujt të vërtetën e plotë dhe tërë barrën e fajit për vrasjen e turkut e kishte marrë përsipër.
E tashti Gjoni, sapo e kishte marrë lajmin për kufomat e kaçakëve, bëri kryq, shaloi kalin dhe me një parandjenjë të keqe u nis drejt Gjilanit. E mundoi shumë kalin rrugës. Nuk ia ndalte goditjet me mamuze, sikur ai ishte fajtori. Kali vraponte sa mundte, por Gjonit i dukej sikur kali i tij më i mirë qe bërë më i ngadalshëm. Me të hyrë në kasaba, një burrë që po i ngjitej kodrës me një qerre me një pendë qé i tregoi Gjonit ku ishin Sarajet e Kajmekamit. Gjoni e falënderoi burrin dhe goditi sërish kalin. Kur arriti në sheh, zbriti prej kalit dhe me një drithërimë që ia përshkoi trupin iu afrua kufomave që ishin mbuluar me nga një batanije. Vetëm fytyrat me sytë e hapur i kishin të zbuluara. Desh i doli zemra prej kraharorit kur e njohu të birin mes të vdekurve. “Mbaje veten, Gjon” fliste me vete. “Mbaju, o Gjon Ahmeti, mos u ligështo, hasmi po të shikon. Pali e ka la veten. Mbaju, he burrë“.
Iu afrua, ia mbylli sytë të birit, pastaj edhe atyre dy të tjerëve që nuk i njihte. U përkul dhe e puthi në ballë të birin, bëri kryqin mbi ballin e tij, kurse dy të tjerëve ua lëmoi faqet lehtë, sikur nuk donte t’ua prishte gjumin. Me zërin që nuk po i dridhej aspak, foli:
– Paqja dhe mëshira e të Madhit Zot qoftë me ju, o martirë!
Rojet, që po rrinin pak hapa më tutje, po e shikonin. Njëri prej tyre iu afrua dhe i tha të shkonte pas tij.
– Çka ju duhem unë, o zotni? – iu drejtua Gjoni pa lëvizur nga vendi.
– Na duhen disa të dhëna.
– Ua jap këtu – tha me një zë të ngrysur. – Pali i Gjon Ahmetit nga Stublla e Epërme, im bir. Kaq.
Dy burra të panjohur, që kishin ardhur për të parë kufomat, e ndihmuan Gjonin që ta vendoste mbi kalë kufomën e të birit dhe ai u nis me hap të rëndë për andej nga kishte ardhur. Dhimbja po e digjte përbrenda si një vullkan, por nuk po nxirrte as edhe një lot të vetëm. E dinte se armiqtë po e shikonin nga dritaret e Sarajit. Vetëm kur në të errur ndaloi te një përrua, ai shoi etjen që po e digjte dhe ndërsa po lante sytë, u shkreh në vaj. Lotët iu përzien me pikat e ujit në faqe.
***
Dy kufoma mbetën në shesh. Erdhën mjaft njerëz nga të gjitha anët, por askush nuk i njohu. Tellalli kishte vazhduar të bërtiste, por më kot. Të nesërmen paradite, pak para se të skadonte afati për të marrë të vdekurit, në sheshin e Sarajeve erdhi një plak mjekërgjatë me ca sy të kaltër e zhbirues. Askush nuk e pa nga erdhi. Dukej të ishte afër të tetëdhjetave, por ecte pa shkop. Ishte i veshur me tirq të vjetër, por të pastër dhe me një plis të bardhë si bora. Plaku u afrua te kufomat, i shikoi për një kohë pa folur, sikur po lutej nën zë për ta, pastaj u ul këmbëkryq te kryet e kufomave, nxori nga brezi një fyell dhe filloi t’i binte. Një melodi e përvajshme si jehonë e frymës së shekujve të kaluar u përhap në shesh. Ata që e dëgjuan së pari mbetën të stepur, pastaj u ligështuan; ata që ishin në këmbë, u ulën; edhe dy rojet që ishin të detyruar të rrinin me pushkë në sup, u ulën edhe ata. Të gjithë mbyllën sytë dhe sikur sharruan në një ëndërr. Mbase koha për këta njerëz ishte ndalur fare. Dikur filloi të frynte një erë që së pari erdhi si fllad që ledhatoi degët e zhveshura të plepave të gjatë, pastaj era u forcua e u forcua derisa u bë si një furtunë a shtjellë, zhurma e së cilës mbyti zërin e fyellit. Shtjella, si një xhind, ngriti në ajër krejt gjethurinat e drurëve dhe pemëve të kopshteve dhe u zhduk teposhtë kah varrezat. Kur shtjella u fashit dhe era pushoi, plaku ishte zhdukur si ta kishte lëshuar toka. Rojet u ngritën në këmbë dhe e shikuan njëri-tjetrin me habi. Kufomat ishin ende aty, me fytyra të kthyera kah qielli.
Pas namazit të drekës, sikur të mos kishte ndodhur asgjë, erdhi hoxha me tetë burra të rendit të parë të Xhamisë së Madhe, i morën xhenazet, i çuan në xhami, i lanë, i mbështollën në qefinë dhe i bartën deri te varrezat, ku ndërkohë varrtarët i kishin hapur dy varre. Në momentin kur po i lëshonin në varr, një kalorës me një kalë të bardhë hyri me trok në varreza, zbriti nga kali dhe iu drejtua xhematit:
– Prisni burra… Ma bëni hallall, po më lejoni t’ua shoh fytyrat. Kam ardhur nga larg, tërë natën dhe tërë paraditen kam udhëtuar…
Hoxha ia bëri me dorë, pa folur. I ardhuri u afrua dhe hapi qefinin e kufomës së parë, pohoi me kokë pa folur, e pastaj njësoj veproi edhe me kufomën e dytë.
– A po i njeh, o mik? – e pyeti hoxha.
– Si jo. Është im vëlla, Zuka, dhe djali i axhës, Kadriu.
– Zoti në xhenet, he burrë, ju shëndosh — e ngushëlloi hoxha e pastaj edhe të tjerët, si në kor, e ngushëlluan po ashtu. – Si të quajnë dhe prej nga të kemi?
– Nga Malësia e Gollakut. Shkrepi i Kuq quhet katundi im. Mua Hajdar ma thonë emrin.
– Si po ia bën, o mik? – e pyeti hoxha duke zgjatur mjekrën kah kufomat.
– Po i marr me vete, hoxhë efendi, e po i varrosi aty ku i kemi të parët, aty ku e kanë vendin. Ma gjeni edhe një kalë, se me besë të Zotit ua kthej pas dy ditësh.
– Ashtu u bëftë, se ashtu paska dhanë Allahu emër. Mbyllni varret – urdhëroi
hoxha varrtarët.
– A bën t’i lëmë hapur, se helbete mos po vdesë dikush këto ditë? – pyeti njëri
prej varrtarëve.
– Jo, kurrsesi! Varri i hapur para se të vdesë njeriu është shenjë shumë e keqe. Ndjell vdekje. Mbyllni menjëherë!
– Si urdhëroni, hoxhë efendi – tha varrtari.
Pas pak, burri malësor po ecte mes për mes Çarshisë duke tërhequr dy kuaj të ngarkuar me kufomat e kaçakëve. Kalimtarët ndaleshin dhe i nderonin, kurse malësori ecte sikur nuk i takonte atij vendi dhe asaj kohe.
Të nesërmen, në varrezat e Shkrepit të Kuq, gjatë varrimit të dy kaçakëve, mes xhematit të shumtë, dikujt i ra në sy një dervish që me lot në sy u hodhi nga një grusht dhé të ndjerëve dhe u zhduk si hije. Askush, pos Hajdar Zenelit nuk e dinte se kush ishte ai.
Ndërsa po varroseshin kaçakët, lart në qiell, pingul mbi dy varret, një skifter kishte nderë krahët në erë dhe po lëshonte një si fishkëllimë, të cilës i përgjigjej një tjetër fishkëllimë që vinte nga thellësia e malit, me gjasë nga ndonjë skifter tjetër që ishte fshehur diku në kurorat shekullore të ahut. Edhe sot e kësaj dite, në Malësinë e Gollakut flitet për varrimin e dy kaçakëve të Shkrepit të Kuq dhe për fishkëllimat e çuditshme të skifterëve…
