Shkruan Qamil Gjyrezi
Para dy muajsh në Dhjetor 2025, u prezantua në Bibliotekën Publike “Marin Barleti”, monografia “Idromeno kostumografia”, e autores Merita Toçila, mbështetur nga Bashkia e Shkodrës. Ky libër është me shumë vlera, kulturore, etnografike dhe historike për artistin shumë dimensional Kolë Idromeno.
Nikollë Idromeno i njohur gjerësisht si Kolë Idromeno (Shkodër, 15 gusht 1860 – 12 dhjetor 1939) ka qenë artist shumëplanësh si piktor, skulptor, fotograf, butaforist, skenograf, muzikant, trombist si dhe arkitekt. Idromeno mbahet si i pari përfaqësues i historisë së pikturës moderne shqiptare. Prej burimeve, Idromeno dha po ashtu të parat shfaqjet kinematografike në Shqipëri që më 1913. Si arkitekt projektoi dhe zbatoi planet e mbi 60 ndërtimeve kryesore, private dhe publike në qytetin e Shkodrës.
Semiotika urbane është studimi i kuptimit në formën urbane, siç gjenerohet nga shenjat, simbolet dhe konotacionet e tyre shoqërore. Vendosja e një skulpture në Pedonale e zhvendos veprën nga hapësira monumentale tradicionale (sheshi ceremonial) në një hapësirë dialogu urban. Në plan semiotik, kjo krijon disa nivele kuptimore:
1. Shenja si prani e gjallë (Indeks – Peirce)
Skulptura në pedonale nuk është vetëm simbol historik, por bëhet Indeks i përditshmërisë: ajo “jeton” me qytetin, preket nga drita, kalimtarët, zhurma, stinët. Pra, është shenjë që dëshmon vazhdimisht për kohën aktuale.
2. Ikona dhe memoria kolektive.
Nëse figura përfaqëson një personalitet (p.sh. Idromenon apo një figurë tjetër historike), ajo funksionon si Ikonë e identitetit shkodran. Ngjashmëria fizike (forma, portreti) prodhon njohje të menjëhershme, ndërsa konteksti urban e aktivizon kujtesën kolektive.
3. Hapësira si tekst (Lotman)
Pedonalja është një “tekst kulturor” ku lëvizin kode të shumta: tregtia, biseda, rinia, turistët. Skulptura bëhet nyje semiosferike, pikë ku ndërthuren kuptimet historike me jetën moderne. Kjo e bën veprën dinamike, jo statike.
4. Denotacioni dhe konotacioni (Barthes)
-Denotacioni: një figurë e bronztë/gur, me një qëndrim të caktuar, duke pirë kafe.
-Konotacioni: krenari qytetare, traditë, vazhdimësi kulturore, dialog mes brezash të qytetit të Shkodrës dhe Shqipërisë.
Kole Idromeno në Pedonale.
Per mendimin tim, më duket një ide shumë origjinale dhe e zgjuar, sepse vendosja e skulpturës së Idromenos e Ferid Kolës në Pedonalen e Shkodrës:
-E çliron skulpturën nga solemniteti i ftohtë.
-E bën figurën “bashkëqytetar”.
-E kthen artin në komunikim të drejtpërdrejtë, jo vetëm në përkujtim.
Në aspekt semiotik, kjo zgjedhje prodhon një demokratizim të shenjës: figura historike nuk rri mbi piedestal të largët, por hyn në dialog horizontal me qytetin.
Si përfundim si rezultat i interesit tim për semiotikën urbane dhe psikologjinë e artit, mendoj se ky është një shembull shumë i bukur i transformimit të monumentit nga “shenjtëri statike” në “prani kulturore aktive”. Një prani kulturore aktive i referohet angazhimit të qëllimshëm, të vazhdueshëm dhe të dukshëm të një kulture, grupi ose identiteti të caktuar brenda një hapësire, komuniteti. Ajo shkon përtej bashkëjetesës së thjeshtë (pranisë pasive) për të përfshirë ndërveprimin aktiv, përfaqësimin dhe pohimin e identitetit kulturor në një shoqëri ose qytet të caktuar, në rastin e Shkodrës.
Qamil
