Shkruan Azgan Haklaj
Një vendim juridik nuk mund të shndërrohet në një dënim të historisë.
Një popull nuk mund të dënohet për luftën e tij për liri.
Historia e Ballkanit është përshkuar shpesh nga beteja për kontrollin e territorit, identitetit dhe kujtesës.
Troja është mbështjellë për shekuj nga keqinterpretime e deformime të historiografisë greke:
Fushë-Kosova është shndërruar nga serbët në një mit politik e kombëtar; ndërsa shqiptarët në hapësirat e Malit të Zi janë përballur me procese të gjata mohimi, tjetërsimi dhe deformimi të identitetit të tyre historik.
Edhe në Mal të Zi, shqiptarët janë përballur me trysni politike, administrative e demografike, që kanë ndikuar në dobësimin e pranisë dhe identitetit të tyre historik.
Kjo lidhet me një problem më të gjerë ballkanik, ku demografia dhe identitetet janë përdorur si instrumente politike.
Edhe Traktati i Lozanës dhe Konventa e vitit 1923 për shkëmbimin e popullsive greko-turke u zhvilluan mbi një logjikë të fortë të homogjenizimit etnik e fetar të rajonit.
Në këtë kontekst, popullsia çame myslimane mbeti e ekspozuar ndaj diskriminimit, dëbimit dhe spastrimit, proces që do të kulmonte tragjikisht gjatë viteve 1944–1945.
Presheva është një tjetër kapitull ku historia, demografia dhe politika janë ndërthurur.
Shqiptarët e Luginës së Preshevës janë përballur me presione politike, administrative e demografike dhe me përpjekje për dobësimin e pranisë së tyre historike.
Këto nuk janë episode të shkëputura.
Ato tregojnë se lufta për kontrollin e historisë shpesh paraprin ose shoqëron luftën për kontrollin e territoreve dhe të identiteteve.
NGA NAÇERTANIJA DHE MEGALI IDEA TE HEGJEMONIA ORTODOKSE DHE “BOTA SERBE”!
Kjo histori nuk nis sot.
Në shekullin XIX u artikuluan dy projekte të mëdha nacionaliste që do të ndikonin fuqishëm në zhvillimet ballkanike:
Naçertanija e Ilija Garašaninit dhe Megali Idea e Jani Kiletisit.
Të ndryshme në origjinë dhe në objektivat e tyre, ato u shndërruan në doktrina që ushqyen pretendime territoriale dhe projekte ekspansioniste mbi hapësirat shqiptare.
Naçertanija, e hartuar nga Ilija Garašanini në vitin 1844, dhe Megali Idea, e artikuluar politikisht në Greqi në shekullin XIX, përfaqësuan dy nga projektet që do të ndikonin në mënyrën se si elitat nacionaliste të rajonit e konceptuan territorin, kufijtë dhe të ardhmen e kombeve.
Në vijim, fryma e këtyre projekteve do të shfaqej, në forma dhe dokumente të ndryshme, në memorandume, platforma politike, konferenca, traktate dhe protokolle diplomatike, ku hapësirat shqiptare u trajtuan vazhdimisht si objekt rishpërndarjeje territoriale.
Kjo është një nga fijet historike që duhet parë për të kuptuar pse çështja shqiptare u shndërrua kaq shpesh në objekt të projekteve të huaja për copëtimin dhe riformatimin e Ballkanit.
Rrënjët e një pjese tjetër të kësaj historie gjenden edhe në politikën perandorake ruse të Pjetrit të Madh dhe, sidomos, të Katerinës së Madhe, kur mbrojtja e ortodoksisë në Ballkan u ndërthur me ambicien ruse për ndikim dhe rol gjeopolitik në hapësirën jugore.
Nën Katerinën e Madhe, Rusia e zgjeroi pretendimin për të qenë mbrojtëse e ortodoksëve në Perandorinë Osmane, ndërsa ambiciet e saj ballkanike u shoqëruan edhe me projekte të mëdha gjeopolitike.
Më pas, kjo traditë u ndërthur me pansllavizmin dhe me projektet nacionaliste serbe, duke krijuar një vijimësi politike e ideologjike që, në forma të reja, shfaqet sot edhe përmes konceptit të “Botës Serbe”.
Por “Bota Serbe” nuk kufizohet vetëm te pretendimi për territore.
Ajo shoqërohet edhe me përpjekjen për të përcaktuar identitetin e popujve të tjerë nga jashtë:
Malazezët paraqiten si “serbë të Malit të Zi”;
shqiptarët myslimanë të Kosovës paraqiten në narrativa nacionaliste serbe si “serbë të myslimanizuar”:
Ndërsa në Bosnjë dhe Hercegovinë synohet zbehja e identitetit të saj të veçantë shtetëror e kombëtar dhe futja e saj në një kornizë serbe.
Kjo është më shumë se një betejë për kufijtë.
Është betejë për të drejtën e një populli për të përcaktuar vetë se kush është.
Prandaj, nga Naçertanija dhe Megali Idea, nga hegjemonia ortodokse te pansllavizmi, nga mitet historike te projektet politike, e deri te “Bota Serbe”, shfaqet një përpjekje e vazhdueshme për të ndërtuar ndikim mbi territorin, identitetin dhe kujtesën e Ballkanit.
BOSNJA — PLAGA QË NUK MUND TË HARROHET!
Dhe këtu Bosnja dhe Hercegovina nuk mund të lihet jashtë.
Në zemër të Evropës, në fundin e shekullit XX, u zhvillua një nga kapitujt më tragjikë të luftërave të shpërbërjes së Jugosllavisë.
Masakrat, dëbimet, kampet, rrethimet dhe krimet kundër civilëve lanë pas një plagë që ende nuk është mbyllur.
Përgjegjësitë për krimet u shqyrtuan nga drejtësia ndërkombëtare dhe individë të shumtë u dënuan për veprat e tyre.
Por Bosnja na mëson një parim themelor:
Krimi gjykohet si krim.
Individi gjykohet për përgjegjësinë e tij.
Por historia nuk mund të rishkruhet për shkak të një aktgjykimi.
Drejtësia mund të gjykojë autorët e krimeve, ndërsa historia duhet të ruajë të vërtetën për viktimat.
Krimi nuk bëhet më i vogël sepse koha kalon.
Viktima nuk bëhet më pak viktimë sepse autori vdes.
Dhe historia nuk mund të rishkruhet sipas interesave të propagandës.
Bosnja dëshmon gjithashtu se, pas përfundimit të luftës, beteja nuk mbaron domosdoshmërisht me armë.
Ajo mund të vazhdojë me kujtesën, propagandën, interpretimin e historisë dhe luftën për të përcaktuar se kush ishte viktima, kush ishte agresori dhe çfarë përfaqësonte lufta.
Prandaj edhe në rastin e Kosovës duhet të ruhet kjo ndarje themelore:
INDIVIDI GJYKOHET PËR VEPRËN E TIJ.
POPULLI NUK GJYKOHET PËR KAUZËN E TIJ.
HISTORIA GJYKOHET NGA FAKTET.
PAS VENDIMIT MUND TË MOS MBYLLET BETEJA
MUND TË FILLOJË BETEJA E PROPAGANDËS.
Dhe pikërisht këtu qëndron rreziku i sotëm.
Nëse çlirimtarët dënohen, propaganda serbe mund ta përdorë vendimin si “provë” për të rishkruar të gjithë historinë e luftës së Kosovës.
Nëse lirohen, do të kërkohen menjëherë shpjegime të tjera politike.
Në çdo skenar, objektivi mund të jetë i njëjtë: zhvendosja e vëmendjes nga represioni, spastrimi etnik dhe lufta për çlirimin e Kosovës, drejt një narrative ku Serbia paraqitet si viktimë dhe NATO e SHBA si agresorë.
Kjo është arsyeja pse çështja nuk është vetëm juridike.
Është juridike, politike, diplomatike dhe historike.
Platforma e hegjemonisë pansllaviste nuk lufton vetëm me armë.
Ajo lufton edhe me kujtesën, propagandën, mitin dhe manipulimin e së vërtetës historike.
Dhe kur kjo ndërthuret me projektin e “Botës Serbe”, beteja për historinë bëhet pjesë e një përpjekjeje më të gjerë për ndikim mbi të ardhmen e rajonit.
Bosnja na paralajmëron.
Kosova na kujton.
Historia na detyron të jemi vigjilentë.
PRANDAJ KËRKESA ËSHTË E QARTË:
PAFAJËSI PËR ÇLIRIMTARËT! 🇦🇱
Jo për t’i dhënë imunitet askujt nga drejtësia.
Por që përgjegjësia individuale të mos përdoret si mekanizëm për të dënuar një kauzë historike dhe një popull që luftoi për çlirimin e Kosovës.
Individi gjykohet për veprën e tij.
Historia gjykohet nga faktet.
Një popull nuk gjykohet bashkë me çlirimtarët e tij.
Sepse një gjykatë mund të vendosë për përgjegjësinë e individëve.
Por nuk mund të vendosë se cila është e vërteta historike e një populli.
MOS LEJOJMË QË HAGA TË BËHET TRIBUNAL I HISTORISË!
Nëse drejtësia nuk ndahet nga propaganda, një vendim juridik mund të shndërrohet në armë politike në duart e atyre që prej kohësh përpiqen ta rishkruajnë historinë e Kosovës.
Sepse çështja e çlirimtarëve nuk mund të shkëputet nga konteksti historik i luftës së Kosovës, nga represioni, spastrimi etnik dhe lufta për liri.
Një vendim për individë nuk duhet të shndërrohet në një verdikt ndaj një populli.
Dhe pikërisht këtu qëndron përgjegjësia e kujtesës sonë kombëtare:
Të mos lejojmë që viktima të vendoset në bankën e të akuzuarit.
Të mos lejojmë që çlirimi të barazohet me agresionin.
Të mos lejojmë që propaganda të zëvendësojë faktet.
Të mos lejojmë që një proces gjyqësor të përdoret për të gjykuar një kauzë historike.
ÇLIRIMTARËT PRESIN DREJTËSINË.
POPULLI PRET TË VËRTETËN.
HISTORIA PRET FAKTET.
DHE E VËRTETA HISTORIKE NUK MUND TË DËNOHET!
