SHQIPËRI, ATA (të persekutuarit) NUK ISHIN VETËM TË PËRNDJEKUR. POR ATA ISHIN LUFTËTARËT E NDËRGJEGJES DHE TË LIRISË

Nga përndjekja te qëndresa, përse kujtesa e diktaturës komuniste nuk duhet t’i reduktojë mbrojtësit e lirisë vetëm në vuajtjet e tyre.

Nga Ermira Kondo

Gazetare e pavarur investigative, studiuese e filologjisë dhe mbrojtëse e të drejtave të njeriut, themeluese e BES’SA dikur “Beslidhja për Çamërinë”.

E ndaj me interes të thellë reflektimin e publikuar nga avokati shqiptar Av Kujtim Cakrani , lidhur me përdorimin e shprehjeve «i përndjekur» dhe «familje e të përndjekurve» në shoqërinë shqiptare.
Ai ngre një çështje themelore që përndjekja nuk duhet të shndërrohet as në një etiketë shoqërore, as në një instrument viktimizimi dhe as në një mjet për të kërkuar mëshirë.
E ndaj gjerësisht këtë reflektim.
Megjithatë, dëshiroj të shkoj më tej, sepse fjalët që përdorim për të rrëfyer historinë përcaktojnë edhe vendin që u japim atyre që e kanë ndërtuar atë.
I. Ata nuk ishin vetëm të burgosur politikë. Ata ishin edhe të burgosur të ndërgjegjes.
Nën diktaturën komuniste të Enver Hoxhës, alias Aleksandër Mavrojanis, mijëra shqiptarë iu nënshtruan burgosjes, internimit, mbikëqyrjes, torturës, ekzekutimeve dhe përndjekjeve familjare.
Por përse u përndoqën?
Disa sepse refuzonin t’i nënshtroheshin ideologjisë zyrtare.
Të tjerë sepse mbronin lirinë e mendimit, besimin, bindjet e tyre ose thjesht dinjitetin njerëzor.
Të tjerë akoma u ndëshkuan për shkak të prejardhjes së tyre familjare ose shoqërore, pa pasur personalisht asnjë veprimtari politike.
Prandaj duhet të dallojmë disa realitete historike.
Termi «i burgosur politik» përcakton një situatë të lidhur me shtypjen politike.
Ndërsa termi «i burgosur i ndërgjegjes», në kuptimin e të drejtave të njeriut, përcakton më saktësisht një person të privuar nga liria për shkak të bindjeve, identitetit ose ushtrimit paqësor të të drejtave të tij, pa përdorur dhunë dhe pa bërë thirrje për dhunë.
Pra, jo të gjithë të burgosurit politikë ishin domosdoshmërisht të burgosur të ndërgjegjes. Por mes tyre kishte burra dhe gra, krimi i vetëm i të cilëve ishte të mendonin lirisht.
Këta njerëz nuk ishin vetëm të përndjekur.
Ata ishin gjithashtu bartës të një ndërgjegjeje që diktatura kërkonte ta heshtte.
II. Përndjekja është një fakt historik. Qëndresa është një akt ndërgjegjeje.
Një diktaturë mund ta burgosë një qenie njerëzore, t’ia marrë lirinë, ta ndajë nga familja e tij, ta dënojë me internim brenda vendit.
Por ajo nuk arrin domosdoshmërisht t’ia shkatërrojë ndërgjegjen.
Prandaj duhet të dallojmë atë që regjimi u ka shkaktuar këtyre njerëzve nga ajo që ata kanë zgjedhur të mbrojnë.
Përndjekja përshkruan masat ndëshkuese të ushtruara nga pushteti.
Qëndresa përshkruan guximin e atyre që kanë refuzuar të heqin dorë nga dinjiteti i tyre.
Ky është një dallim themelor.
Ne nuk duhet të rrëfejmë vetëm historinë e vuajtjeve. Duhet të rrëfejmë gjithashtu historinë e bindjeve, të refuzimeve, të solidaritetit dhe të guximit.
III. A mund të flasim për viktima kur një vend i tërë jeton nën terror?
Pikërisht këtu dëshiroj të sjell një nuancë në publikimin e Kujtim Cakranit.
Fjala «viktimë» nuk është domosdoshmërisht përçmuese.
Një grua që pëson dhunë bashkëshortore duhet të mund të njihet si viktimë, në mënyrë që të ketë qasje në mbrojtje, drejtësi dhe dëmshpërblim.
Njohja e kësaj gjendjeje mund të përbëjë një etapë themelore për të dalë nga kontrolli dhe nënshtrimi dhe për të rindërtuar autonominë e saj.
Por të njihesh si viktimë nuk do të thotë të pranosh të mbetesh përgjithmonë i mbyllur brenda këtij identiteti.
I njëjti dallim zbatohet edhe për viktimat e diktaturës.
Në Shqipërinë e Enver Hoxhës, shtypja nuk ndalej te dyert e burgjeve.
Ajo depërtonte në familje, në shkolla, në vendet e punës dhe në fshatrat më të izoluara.
Internimi, diskriminimet e trashëguara, frika nga denoncimi dhe mbikëqyrja politike mund të shndërronin territore të tëra në hapësira të izolimit shoqëror.
Një vend nuk shndërrohet domosdoshmërisht në burg sepse të gjithë qytetarët e tij ndodhen pas hekurave.
Ai shndërrohet në burg kur frika sundon deri mbi ndërgjegjen njerëzore.
Shqipëria komuniste e ka njohur këtë realitet.
Megjithatë, do të ishte historikisht e pasaktë të pohonim se çdo shqiptar ka pësuar të njëjtat përndjekje ose ka marrë pjesë në të njëjtën qëndresë.
Kishte qëndrestarë, viktima pa angazhim politik, qytetarë të detyruar të heshtnin, bashkëpunëtorë të regjimit dhe përgjegjës të shtypjes.
Njohja e këtyre dallimeve është e domosdoshme për të vërtetën historike.
IV. Rreziku i vërtetë është t’i shndërrojmë luftëtarët e lirisë në objekte të thjeshta mëshire.
Kur i përcaktojmë vazhdimisht ish-kundërshtarët e diktaturës si «të përndjekur», rrezikojmë të fshijmë një pjesë thelbësore të historisë së tyre.
Flasim për burgjet e tyre, por jo mjaftueshëm për idetë e tyre.
Flasim për vuajtjet e tyre, por tepër rrallë për guximin e tyre.
Flasim për masat ndëshkuese që kanë pësuar, por jo mjaftueshëm për liritë që kanë mbrojtur.
E megjithatë, trashëgimia e tyre nuk kufizohet vetëm te dhimbja.
Ajo i përket historisë së lirisë, të të drejtave të njeriut dhe të ndërgjegjes qytetare.
Nuk ishin përndjekjet ato që u dhanë dinjitetin.
Ishte dinjiteti i tyre ai që regjimi u përpoq ta thyente përmes përndjekjes.
V. Shoqëria shqiptare duhet të mësojë të nderojë qëndresën, jo vetëm të përkujtojë vuajtjen.
Avokat Kujtim Cakrani ka të drejtë kur kujton se përndjekja përbën një plagë historike dhe se shoqërisë shqiptare ende i mungon ndonjëherë ndjeshmëria ndaj vuajtjeve të së kaluarës.
Por unë do të dëshiroja të shtroja një pyetje tjetër se:
– “Përse, më shumë se tridhjetë e pesë vjet pas rënies së regjimit komunist, vazhdojmë t’i përcaktojmë kaq shumë mbrojtës të lirisë kryesisht përmes dhunës që kanë pësuar?”
– “Përse të mos ua rikthejmë gjithashtu vendin e tyre në historinë intelektuale, morale dhe qytetare të Shqipërisë?”
Kujtesa historike nuk duhet të shndërrohet në një garë vuajtjesh.
Ajo duhet të jetë një kërkim i së vërtetës, një njohje e përgjegjësive dhe një përcjellje e ndërgjegjes demokratike.
Njohja juridike e viktimës është e nevojshme. Njohja historike e qëndrestarit është po aq e domosdoshme.
Përfundimi:
Ata u përndoqën sepse ishin të lirë në ndërgjegjen e tyre.
Pra, e ndaj reflektimin e avokatit Kujtim Cakrani, duke dëshiruar njëkohësisht t’i shtoj këtë dimension tjetër.
Të mos e ngatërrojmë faktin e pësimit të përndjekjeve me identitetin e thellë të atyre që u përballën me to.
Të mos e heqim fjalën «viktimë», sepse ajo mbetet e domosdoshme për drejtësinë.
Por të mos i reduktojmë as luftëtarët e lirisë vetëm në këtë status.
Disa ishin të burgosur politikë.
Të tjerë, të burgosur të ndërgjegjes.
Të tjerë akoma, njerëz të pafajshëm të përndjekur për shkak të familjes ose prejardhjes së tyre shoqërore.
Të gjithë meritojnë që historia e tyre të rrëfehet me saktësi.
Diktatura i shpalli armiq.
Historia duhet t’u rikthejë njerëzillëkun, dinjitetin dhe, aty ku ata kanë bërë qëndresë, guximin e tyre.
Sepse nderimi i vërtetë nuk qëndron vetëm në kujtimin e asaj që kanë duruar.
Ai qëndron gjithashtu në përcjelljen e asaj që kanë mbrojtur.
Mund të burgosësh një trup. Mund të përndjekësh një familje. Por ndërgjegjja që refuzon të nënshtrohet mund t’i mbijetojë diktaturës.