Shkruan Halil Teodori
Në Dibër, historia nuk është vetëm ajo që është shkruar në kronika. Ajo është edhe ajo që ka mbetur e skalitur në gurë, në emrat e vendeve, në këngët e moçme, në rrëfimet që janë përcjellë nga një brez te tjetri dhe në kujtesën e njerëzve që kanë jetuar pranë atyre udhëve ku dikur kaluan ushtri, princër e luftëtarë.
Një prej këtyre gjurmëve të kujtesës është Ura e Qytetit, në hapësirën e Valikardhës, në kufirin ndërmjet Valikardhës dhe Fushë-Bulqizës, një vend që tradita vendore e lidh ngushtë me përplasjet e Gjergj Kastriotit, Skënderbeut me ushtritë osmane. Në këtë trevë ndodhet edhe një lapidar kushtuar betejave të Skënderbeut, ndërsa vetë Ura e Qytetit dhe rrënojat e qytetëzës së Valikardhës janë dëshmi të një peizazhi me rëndësi të veçantë historike.
Për këtë ngjarje, si dhe për atë që lidhet më tej me Vorret e Vramë dhe Tërnovën e Vogël, nuk kemi një dokumentacion të plotë që të mundësojë rindërtimin me siguri të çdo lëvizjeje ushtarake. Pjesa më e madhe e tregimit vjen nga gojëdhëna dibrane, nga toponimia dhe nga kujtesa e ruajtur në këtë trevë. Prandaj, rrëfimi duhet lexuar në dy plane, si një kujtesë popullore që ka ruajtur një ngjarje të lidhur me epopenë skënderbejane dhe si një hipotezë historike që kërkon ende dokumentim e studim më të thelluar.
Kjo nuk ia pakëson vlerën.
Përkundrazi.
Sepse shpeshherë, aty ku dokumenti hesht, toponimi vazhdon të flasë. Ura ku kujtesa vendore vendos përplasjen e vitit 1444 Sipas traditës së ruajtur në zonën e Bulqizës dhe Dibrës, viti 1444 lidhet me një nga përplasjet e rëndësishme të Skënderbeut me ushtritë osmane në këtë hapësirë. Kjo përkon me kohën kur, pas kthimit në Iliri dhe marrjes së Krujës në vitin 1443, Gjergj Kastrioti kishte hyrë në një fazë të re të organizimit të qëndresës kundër Perandorisë Osmane.
Në Kuvendin e Lezhës, më 2 mars 1444, princat shqiptarë krijuan një bashkim politik dhe ushtarak, ndërsa Skënderbeu u zgjodh komandant i përgjithshëm i forcave të tyre. Në këtë klimë të re të luftës, Dibra mori një rëndësi të jashtëzakonshme. Pozita e saj gjeografike e bënte një hapësirë strategjike për lëvizjen e ushtrive që vinin nga lindja drejt qendrave të Arbërisë, veçanërisht drejt Krujës. Pikërisht për këtë arsye, kujtesa popullore e kësaj treve e ka ruajtur si një prej skenave të përplasjes ndërmjet forcave të Skënderbeut dhe ushtrive osmane.
Në rrëfimet vendore thuhet se në Urën e Qytetit u zhvillua një betejë e përgjakshme, ku forcat shqiptare i dolën përpara ushtrisë osmane dhe e thyen atë. Disa rrëfime e shohin këtë si një përplasje të vetme, të tjera flasin për më shumë se një betejë në të njëjtën hapësirë. Kjo nuk është e pazakontë për kujtesën gojore të një treve që ka qenë për shekuj korridor kalimi, hapësirë lufte dhe pikë strategjike. Edhe burime që trajtojnë historinë lokale të Bulqizës vënë në dukje se tradita dhe toponimia e zonës ruajnë kujtime për më shumë se një përplasje të lidhur me Skënderbeun, ndërsa autorë lokalë kanë kërkuar që këto të dhëna të hetohen më tej në mënyrë arkeologjike e historike.
Nga Lezha drejt Dibrës, një ushtri që vihet në lëvizje Sipas gojëdhënës, lajmi për lëvizjen e ushtrisë osmane e gjeti Gjergj Kastriotin në Lezhë. Rrëfimi thotë se lajmi ishte i qartë: forcat e Sulltan Muratit po lëviznin në drejtim të Dibrës, duke kaluar nga hapësirat e Tetovës dhe Radikës, me synim depërtimin më tej drejt Krujës. Në ato kushte, Skënderbeu nuk priti që armiku të afrohej te portat e Krujës. Ai vuri në lëvizje njerëzit e tij. Lajmëtarët u nisën drejt komandantëve dhe krerëve ushtarakë që, sipas traditës vendore, ndodheshin në zonën e Tërnovës së Vogël.
Nga aty ata shpërndanë kushtrimin nëpër viset ku kishin njerëzit e tyre, duke kërkuar që luftëtarët të përgatiteshin dhe të mblidheshin sa më shpejt. Kjo pjesë e rrëfimit ka një domethënie të veçantë, sepse tregon mënyrën sesi kujtesa popullore e ka përfytyruar organizimin e ushtrisë së Skënderbeut, jo si një trupë të ngurtë që qëndronte gjithmonë në një vend, por si një forcë që mund të vihej shpejt në lëvizje përmes lidhjeve të krerëve, familjeve dhe bashkësive vendore.
Në kohë të shkurtër, sipas gojëdhënës, luftëtarë nga vise të ndryshme të Dibrës dhe trevave përreth u mblodhën dhe i dolën përpara ushtrisë osmane në hapësirën e sotme të Valikardhës. Aty, në vendin që sot njihet si Ura e Qytetit, kujtesa vendore vendos një nga përleshjet e mëdha të asaj kohe. Dhe aty, sipas këtij rrëfimi, ushtria osmane u thye. Valikardha, një emër që historia e ka njohur Valikardha nuk është vetëm një vend i gojëdhënës. Ajo ka edhe gjurmë të rëndësishme historike dhe arkeologjike.
Në një dokument të vitit 1464 përmendet një kamp i Skënderbeut me emrin “Vale Carda”, ndërsa studimet e zonës kanë evidentuar qytetëzën e Valikardhës dhe pozicionin e saj pranë Urës së Qytetit. Ky element është i rëndësishëm, sepse na nxjerr nga një botë ku gjithçka mbështetet vetëm në kujtesën popullore. Dokumenti nuk provon vetvetiu çdo hollësi të gojëdhënës, por dëshmon se Valikardha ishte një vend i njohur dhe i lidhur me praninë e Skënderbeut në shekullin XV. Prandaj, kur banorët e kësaj treve e lidhin hapësirën me lëvizjet dhe përplasjet e ushtrive skënderbejane, kemi përpara një traditë që meriton të shqyrtohet seriozisht, jo të hidhet poshtë si legjendë vetëm pse nuk kemi dokument për çdo episod të saj.
Historia e një vendi nuk përbëhet vetëm nga dokumenti. Por as gojëdhëna nuk mund të zëvendësojë dokumentin. Midis të dyjave qëndron puna e historianit. Tërnova e Vogël, vendi që kujtesa e quan shtab të Skënderbeut Pas betejës së Urës së Qytetit, rrëfimi e çon Skënderbeun drejt maleve, në drejtim të Tërnovës së Vogël. Këtu fillon një nga pjesët më interesante të kësaj tradite. Sipas gojëdhënës, Tërnova e Vogël nuk ishte thjesht një vend kalimi, por një hapësirë ku Skënderbeu dhe komandantët e tij mund të vendosnin shtabin dhe të organizonin lëvizjet ushtarake. Vetë Tërnova e Vogël është një vend real, i dokumentuar si lokalitet në qarkun e Dibrës. Tradita vendore e lidh atë me një prani të qëndrueshme të Skënderbeut dhe të njerëzve të tij, ndërsa në zonën përreth gjenden edhe gjurmë toponimike që kanë mbetur të lidhura me kujtesën e luftërave.
Në këtë kuptim, Tërnova e Vogël shfaqet në rrëfim jo si një “rezidencë” në kuptimin modern të fjalës, por si një strehë, pikë organizimi dhe qendër e kujtesës ushtarake, e fshehur në terrenin malor. Dhe kjo është e kuptueshme në kontekstin e luftës së shekullit XV. Skënderbeu nuk e ndërtoi qëndresën e tij vetëm mbi muret e kështjellave. Një pjesë e rëndësishme e avantazhit të tij vinte pikërisht nga njohja e terrenit, shpejtësia e lëvizjes dhe përdorimi i hapësirave malore. Vorret e Vramë, kur një vend merr emrin nga gjaku Por rrëfimi nuk përfundon këtu. Sipas traditës, pasi forcat osmane pësuan humbje në Urën e Qytetit, një njësi e tyre vendosi të ndiqte Skënderbeun në tërheqjen e tij drejt maleve. Rreth tre mijë këmbësorë, thuhet në gojëdhënë, iu vunë pas. Terreni që nga Valikardha, përmes hapësirave të Zerqanit, drejt asaj që sot njihet si Vorret e Vramë, ishte i vështirë. Por pikërisht ky terren, që për një ushtri të rëndë mund të ishte pengesë, për një forcë të lëvizshme dhe të mësuar me malet mund të shndërrohej në armë. Skënderbeu e dinte terrenin. Dhe, sipas rrëfimit, e kuptoi se ndjekësit osmanë kishin hyrë në hapësirën ku ai mund t’i kthente epërsinë e terrenit në një kurth ushtarak.
Kur mbërriti në Vorret e Vramë, prapavija e njoftoi se një forcë e konsiderueshme osmane po e ndiqte.
Ai e pa vetë.
Në horizontin e Fushës së Zerqanit po shfaqeshin ushtarët. Atëherë, sipas gojëdhënës, Skënderbeu nuk vazhdoi të tërhiqej. U ndal. Dhe përgatiti kurthin. Një betejë e menduar si nga një mjeshtër i terrenit Në njërën anë të Vorreve të Vramë, thuhet se vendosi një pjesë të forcave të tij, nën drejtimin e një komandanti që tradita e quan Tedi. Në anën lindore, aty ku dendësia e ahishteve e fshihte lëvizjen e njerëzve, u vendos një tjetër pjesë e ushtrisë. Vetë Skënderbeu, sipas rrëfimit, zuri pozicion në anën perëndimore, në një hapësirë të mbuluar nga pyjet e pishave. Kështu, mali u shndërrua në një mur. Pylli në perde. Terreni në aleat. Dhe heshtja e malit në një pritë. Forcat osmane nuk e kuptuan se çfarë po përgatitej. Ata mendonin se po ndiqnin një ushtri që tërhiqej. Por në të vërtetë po hynin në një hapësirë ku tërheqja ishte vetëm një pjesë e planit. Kur trupat osmane u afruan në një distancë të vogël, rreth 50 metrash, sipas gojëdhënës, forcat që ndodheshin përballë tyre u përplasën drejtpërdrejt me ta. Pastaj ndodhi ajo që ushtria osmane nuk e kishte parashikuar. Sulmi erdhi nga disa drejtime. Përpara. Pas. Nga e majta. Nga e djathta. Rrethimi u mbyll. Dhe terreni që pak çaste më parë dukej si rrugë ndjekjeje u shndërrua në një kurth.
Kjo mënyrë e përfytyrimit të betejës është në përputhje me një nga tiparet që tradita historike i atribuon vazhdimisht Skënderbeut: përdorimin e shpejtësisë, befasisë dhe terrenit në vend të përballjes së verbër me një forcë më të madhe. “Vorret e Vramë”, emri që mbeti pas betejës Sipas gojëdhënës, humbja e forcave osmane në këtë përleshje ishte aq e madhe, sa që vendi mbeti i lidhur përgjithmonë me të vrarët. Prej kësaj, thotë tradita, lindi emri: Vorret e Vramë. Toponimi ekziston realisht në këtë trevë; sot “Qafa e Vorreve të Vramë” figuron si një vendkalim në territorin e Bashkisë Bulqizë, pranë Tërnovës së Madhe dhe jo larg Tërnovës së Vogël. Edhe burime të tjera që trajtojnë historinë e Dibrës e përmendin “Vorret e Vrame” ndër toponimet që lidhen me kujtesën e betejave dhe të masakrave të ndryshme të historisë së kësaj treve. Por pikërisht këtu duhet bërë një dallim i rëndësishëm. Ekzistenca e toponimit është fakt. Shpjegimi i origjinës së tij si pasojë e kësaj beteje të Skënderbeut mbetet pjesë e traditës gojore dhe kërkon provë të mëtejshme historike e arkeologjike.
Ky dallim nuk e varfëron rrëfimin. E bën më të ndershëm. Pse kjo histori meriton të hulumtohet Dibra është një nga ato hapësira ku historia, arkeologjia, folklori dhe toponimia ndërthuren në mënyrë të jashtëzakonshme. Në këtë trevë gjenden gjurmë të qytetërimeve të hershme, rrugë të vjetra, rrënoja, fortifikime, varreza, shpella, emërtime vendesh dhe këngë që kanë ruajtur fragmente të një kujtese shumë më të gjatë se dokumenti i shkruar. Edhe studimet arkeologjike për Valikardhën kanë evidentuar praninë e një qytetëze të njohur në burimet historike dhe të vendosur pranë Urës së Qytetit.
Një prej referencave të publikuara thekson gjithashtu se një lidhje e mundshme e një varreze të zonës me mesin e shekullit XV mbetet e pakonfirmuar arkeologjikisht. Kjo është pikërisht pika ku duhet të fillojë kërkimi serioz. Jo duke i shpallur gojëdhënat dokumente. Por as duke i përbuzur si fantazi. Duhet të kërkohet në arkiva. Duhet të rilexohet Barleti. Duhet të krahasohen kronikat osmane dhe veneciane. Duhet të studiohen rrugët e vjetra të komunikimit. Duhet të hartohen pozicionet e Valikardhës, Urës së Qytetit, Tërnovës së Vogël, Zerqanit dhe Vorreve të Vramë. Duhet të shihet nëse arkeologjia mund të gjejë gjurmë të një përplasjeje të shekullit XV. Sepse toponimia mund të jetë kujtesë, por vetëm ndërthurja e burimeve mund ta kthejë kujtesën në histori të provuar.
Një Skënderbe që nuk fshihej në shpella Në fund të kësaj tradite qëndron edhe një tjetër element i fuqishëm. Thuhet se, pas kësaj disfate, ushtritë osmane nuk e ndoqën më Skënderbeun me të njëjtën guxim në thellësitë e maleve. Ata kishin mësuar një të vërtetë të hidhur të luftës me të: mali nuk ishte strehë e Skënderbeut; mali ishte armë e tij. Në imagjinatën popullore u përhap ideja se Gjergji jetonte e flinte në shpella, se dilte nga gryka malesh dhe zhdukej përsëri në to. Por gojëdhëna e Tërnovës së Vogël sjell një tjetër përfytyrim.
Skënderbeu nuk ishte thjesht një prijës që arratisej në male. Ai, sipas kësaj tradite, organizonte luftën prej maleve. Aty mblidheshin njerëzit e tij. Aty planifikoheshin lëvizjet. Aty terreni kthehej në strategji. Dhe prej aty, ushtria mund të zbriste papritur në fushë. Kjo është arsyeja pse Tërnova e Vogël, Ura e Qytetit, Valikardha dhe Vorret e Vramë nuk duhen parë si pika të shkëputura në hartë. Ato përbëjnë një peizazh të kujtesës skënderbejane, një rrjet vendesh që, sipas traditës dibrane, lidhen me lëvizjet, përplasjet dhe mënyrën e luftimit të Gjergj Kastriotit. Historia që pret ende të shkruhet Ndoshta kjo është pjesa më e bukur e kësaj historie. Ajo nuk kërkon të mbyllet me një pikë. Kërkon të hapet. Sepse nëse një lapidar, një urë, një rrënojë, një qafë mali, një emër vendi dhe një këngë popullore tregojnë të gjithë në të njëjtin drejtim, atëherë para studiuesit lind një pyetje që nuk mund të lihet pas dore: Çfarë ka ndodhur vërtet këtu? Ndoshta në Urën e Qytetit ka ndodhur pikërisht ajo betejë që ka ruajtur kujtesa dibrane. Ndoshta disa prej episodeve janë shkrirë në njëri-tjetrin gjatë shekujve. Ndoshta “Vorret e Vramë” lidhen me një tjetër përplasje të harruar. Ndoshta Tërnova e Vogël ka qenë një pikë e rëndësishme e organizimit ushtarak të kohës.
Por këto janë pikërisht pyetjet që duhet t’i drejtohen historisë, arkeologjisë dhe dokumentit. Deri atëherë, kjo histori duhet të ruhet ashtu siç ka ardhur: si një kujtesë e gjallë e Dibrës, si një gojëdhënë që nuk pretendon të jetë dokument, por që ruan në vetvete një fragment të mënyrës sesi një popull e ka përjetuar dhe përcjellë epokën e Skënderbeut. Sepse ka vende ku historia është shkruar në libra. Ka të tjera ku është shkruar në gurë. Dhe ka vende ku ajo ka mbetur e shkruar në emrin e një ure, në hijen e një ahu, në shpatin e një mali, në një varr pa emër dhe në gojën e një plaku që ia përcjell djalit atë që i ka treguar dikur babai i tij. Ura e Qytetit. Valikardha. Tërnova e Vogël. Vorret e Vramë. Katër emra. Një peizazh. Dhe një kujtesë që ende pret të zbulojë se sa histori të vërtetë fshihet brenda saj.
