Shkruan Ermira Kondo, gazetare investigative e pavarur, mbrojtëse e të drejtave të njeriut
Kjo nuk ka të bëjë me gjykimin e Robert Ndrenikës si artist.
Kjo do të ishte e padrejtë, madje edhe intelektualisht e dobët.
Robert Ndrenika i përket një brezi aktorësh që kanë shënuar imagjinatën shqiptare.
Talenti i tij është i vërtetë.
Vendi i tij në kujtesën kulturore të vendit nuk mund të fshihet nga një imazh, një gjest, një fjali e thënë me emocion.
Por pikërisht, sepse ai është një artist i madh, gjesti i tij vë në dyshim.
Imazhi i Robert Ndrenikës duke puthur Erion Veliajn në ballë, në seancën administrative ku kryetari i bashkisë së Tiranës kundërshton emërimin e prokurorit Ols Dado, shkon përtej skenës së thjeshtë të dashurisë personale.
Sipas disa mediave shqiptare, Veliaj, i arrestuar në shkurt 2025, është në shënjestër të akuzave për korrupsion dhe pastrim parash, të cilat ai i mohon.
Prandaj, drejtësia duhet të respektojë prezumimin e pafajësisë.
Por shoqëria, nga ana tjetër, ka të drejtë të vërë në pikëpyetje kuptimin politik dhe moral të këtij inskenimi publik.
Pyetja nuk është vetëm nëse Erion Veliaj është fajtor apo i pafajshëm?
Pyetja e vërtetë është se në çfarë gjendjeje mendore, morale dhe politike ndodhet Shqipëria kur një pjesë e elitave të saj kulturore nxiton të humanizojë pushtetin, por hesht përballë vuajtjeve të popullit?
Një vend që nuk doli kurrë realisht nga diktatura e brendshme.
Diktatura shqiptare nuk burgosi vetëm trupat.
Ajo ka burgosur edhe reflekset, fjalën, instinktin, mënyrën e të menduarit.
Nën diktaturë, gjithçka ishte e zezë ose e bardhë.
Nuk kishte ngjyra të ndërmjetme.
Ne ishim me Partinë ose kundër Partisë.
Ne ishim ose të mbrojtur ose të shkatërruar.
Ne flisnim ose zhdukeshim.
Ne bindeshim ose bëheshim dyshues.
Sigurisht, jeta njerëzore në një diktaturë nuk është kurrë e thjeshtë.
Artistët kanë krijuar, luajtur, kënduar, mbijetuar.
Disa kanë besuar, disa kanë pasur frikë, disa kanë shërbyer, disa kanë rezistuar nga brenda.
Nuk mund ta reduktosh një jetë të tërë në një etiketë.
Por duhet të pranojmë një të vërtetë të hidhur se diktatura ka prodhuar një mentalitet mbijetese që vazhdon edhe sot.
Dhe kjo mendësi nuk u zhduk me rënien zyrtare të komunizmit. Ajo është transformuar.
Ajo ndryshoi kostumin e saj.
Ajo la portretet e diktatorit Enver Hoxha (Alexander Mavroyanis, emri biologjik) për të hyrë në parti, media, OJQ, bashki, rrjete ekonomike, universitete, ndonjëherë edhe në kulturë.
Shqipëria nuk po përballet vetëm me korrupsion material.
Ajo po përballet me një korrupsion më të thellë se korrupsioni i gjykimit.
Mbijetesa si mekanizmi i vetëm shoqëror.
Populli shqiptar mësoi të mbijetonte përpara se të mësonte të ishte i lirë.
– Të mbijetosh do të thotë të mos flasësh shumë me zë të lartë.
– Mbijetesa do të thotë të mos e vendosësh veten kundër atij që mund të të dëmtojë.
– Mbijetesa do të thotë t’i buzëqeshësh të Plotfuqishmit, edhe kur dyshon në të.
– Mbijetesa do të thotë të mbrosh fëmijët e tu, punën tënde, emrin tënd, vendin tënd, bukën e përditshme.
– Të mbijetosh ndonjëherë do të thotë të duartrokasësh atë që ke frikë.
Kjo është drama shqiptare, kaq shumë gjeste publike nuk vijnë nga liria, por nga frika.
Shumë besnikëri nuk vijnë nga bindja, por nga llogaritja. Shumë heshtje nuk vijnë nga indiferenca, por nga instinkti i ruajtjes.
Kjo është arsyeja pse imazhi i një artisti të madh që përqafon një njeri të pushtetshëm të akuzuar me të drejtë nuk mund të lexohet vetëm si një gjest njerëzor.
Duhet lexuar si pasqyra e një shoqërie ku dashuria publike për të fuqishmit bëhet një formë e sigurimit simbolik të jetës.
Nëse nesër Shqipëria do të bëhej vërtet e lirë, nëse institucionet do të bëheshin vërtet të pavarura, nëse frika do të largohej më në fund nga ndërgjegjet, sa prej këtyre artistëve, gazetarëve, intelektualëve, shoqatave apo OJQ-ve do të vazhdonin të mbronin të njëjtat figura politike?
Ndoshta shumë pak.
Dhe kjo është ajo që dhemb.
Ndarja e organizuar e kompanisë
Pushteti në Shqipëri nuk qeveriset vetëm nga ligjet. Ai qeveris me anë të ndarjes.
Ai ndau artistët.
Ai ndan gazetarët.
Ai ndau median.
Ai ndau OJQ-të.
Ai ndan familjet politike, diasporat, intelektualët, ish-disidentët, të rinjtë pa kujtesë historike.
Pushteti e di që një popull i ndarë nuk revoltohet.
– Ai monitoron veten.
– Il se soupçonne.
– Ai lodhet.
– Ai mësohet me të.
Dhe kur populli mësohet me të, padrejtësia bëhet pamje.
Është në këtë klimë që figurat publike bëhen instrumente simbolike.
Një aktor i dashur nga populli mund të shërbejë për të rritur një imazh politik.
Një gazetar mund të shërbejë për të errësuar të vërtetën.
Një OJQ mund të shërbejë për të ofruar një fasadë morale.
Një intelektual mund të shërbejë për të justifikuar të pajustifikueshmen.
Kështu, kultura, në vend që të ndriçojë shoqërinë, nganjëherë bëhet një perde përpara skenës së pushtetit.
Prezumimi i pafajësisë nuk duhet të bëhet një operacion zbardhjeje morale.
Po, Erion Veliaj ka të drejtë për prezumimin e pafajësisë.
Është një parim themelor në çdo sundim të ligjit.
Asnjë qytetar, madje as një zyrtar politik i sfiduar, nuk duhet të dënohet para një gjyqi përfundimtar.
Por prezumimi i pafajësisë nuk duhet të përdoret si lavatriçe për përgjegjësi politike.
Një zyrtar i zgjedhur mund të prezumohet ligjërisht i pafajshëm dhe politikisht përgjegjës për një sistem.
Një kryetar bashkie mund të mos jetë ende i dënuar dhe megjithatë të mishërojë një mënyrë qeverisjeje që ka prodhuar frikë, varësi, klientelizëm, konkretizim, propagandë dhe përçarje sociale.
Prandaj, Shqipëria duhet të mësojë të dallojë dy gjëra:
1- fajësinë penale, e cila i përket gjykatave;
2- përgjegjësinë morale dhe politike, e cila i përket shoqërisë.
Kur ky dallim zhduket, gjithçka bëhet konfuzion.
Njerëzit nuk e dinë më nëse po shikojnë një gjyq, një shfaqje, një ceremoni besnikërie apo një operacion komunikimi.
Procesi i vërtetë është ai i mendjes.
Çështja e vërtetë, pra, nuk është vetëm Robert Ndrenika.
Çështja e vërtetë është gjendja e brendshme e Shqipërisë.
– Pse një vend që ka vuajtur kaq shumë vazhdon të kërkojë mbrojtës në vend që të ndërtojë qytetarë të lirë?
– Pse artistët, në vend që të jenë roje të ndërgjegjes, ndonjëherë e gjejnë veten në afërsinë emocionale të pushtetit?
– Pse media shpesh preferon imazhin ndaj analizës?
– Pse frika vazhdon të organizojë sjelljen tridhjetë e pesë vjet pas rënies së regjimit komunist?
– Pse mbijetesa është edhe më e fortë se e vërteta?
Shqipëria nuk është vetëm në krizë politike.
Është në një krizë të pjekurisë demokratike të POSHTIKTATURËS.
Demokracia nuk ka të bëjë vetëm me votimin.
Ajo konsiston në të qenit në gjendje të thuash jo.
Ajo konsiston në mosvarjen nga kryetari i bashkisë, ministri, kryetari i partisë, prokurori, shefi i medias apo patroni.
Ajo konsiston në të pasurit një ndërgjegje që nuk e shet veten për favore, karrierë, mbrojtje apo një vend në rrethin e pushtetit.
Një popull i lirë nuk kërkon një padron njerëzor për ta përqafuar.
Imazhi i Robert Ndrenikës duke puthur Erion Veliajn mund të prekë dikë. Por ajo duhet të shqetësohet më së shumti.
Ajo tregon një vend ku pushteti vazhdon të personalizohet, të afektohet, të teatralizohet.
Një vend ku figurat dominuese ende përqafohen sikur të ishin baballarë, mbrojtës, viktima të shenjta apo udhëheqës klanesh.
Por një demokraci e rritur nuk funksionon me baballarë politikë.
Ajo funksionon me institucione.
Ajo nuk u kërkon artistëve të përqafojnë të fuqishmit.
Ajo u kërkon atyre të ndriçojnë popullin.
Nuk kërkon që qytetarët të mbijetojnë.
Ajo u garanton atyre të drejtën për të jetuar vetë.
Shqipëria nuk do të shërohet vetëm përmes sprovave, madje as atyre të domosdoshme.
Do të shërohet kur populli të ndalojë së ngatërruari maturinë me nënshtrimin, emocionin me të vërtetën, besnikërinë me skllavërinë, famën me ndërgjegjen.
Drama më e madhe nuk është se një artist puthi një kryetar bashkie të akuzuar.
Drama më e madhe është se një popull i tërë njeh në këtë imazh një refleks të vjetër, atë të mbijetesës me pushtet, në vend që të çlirohet prej tij.
Dhe për sa kohë që mbijetesa mbetet i vetmi mekanizëm i njohur, Shqipëria ende nuk do të jetë e lirë.
Kur “nuk e kuptova” bëhet një strategji justifikimi.
Skena më zbuluese mund të mos jetë vetëm puthja në sallën e gjyqit.
Vjen më pas, kur Robert Ndrenika shfaqet para shtypit.
I pyetur për akuzat e formuluara nga SPAK kundër Erion Veliajt, aktori u përgjigj: “Nuk i kam kuptuar ato.
Kjo fjali në dukje e thjeshtë është jashtëzakonisht zbuluese.
Ajo nuk po thotë vetëm një keqkuptim personal.
Hap një hapësirë të mjegullt.
E zhvendos çështjen gjyqësore drejt një konfuzioni emocional.
I kthen akuzat serioze, të cilat duhet të merren seriozisht në konsideratë, në diçka të errët, të vështirë, pothuajse të paarritshme për njerëzit.
Dhe menjëherë, një zë pas tij ndërhyn për të përforcuar këtë konfuzion, se “Nuk je i vetmi person që nuk i ke kuptuar akuzat.
Kjo fjali është kapitale.
Ajo nuk kërkon të sqarojë.
Përpiqet të hollojë.
Ajo nuk pyet se cilat janë akuzat?
Ajo nuk pyet se cilat janë faktet?
Ajo nuk pyet se cila është procedura?
Ajo sugjeron në vend të kësaj se nëse edhe një artist i madh nuk e kupton, atëherë ndoshta vetë akuzat janë të pakuptueshme, të dyshimta ose të konstruktuara politikisht.
Atëherë fillon kërkimfalja mediatike.
Jo një mbrojtje ligjore, e argumentuar, e bazuar në vepra.
Por një mbrojtje afektive, simbolike, pothuajse teatrale, në të cilën një aktor i madh thotë se nuk e ka kuptuar dhe si pasojë një zë mediatik konfirmon se shumë nuk e kuptojnë dhe publiku më pas nuk merr informacion, por një përshtypje.
Dhe kjo përshtypje shërben për të zbardhur moralisht pushtetin para se drejtësia të ketë përfunduar punën e saj.
Teatri i pafajësisë para gjykimit.
Duhet të jetë e qartë se Erion Veliaj përfiton, si çdo qytetar, nga prezumimi i pafajësisë.
Ai nuk duhet të dënohet në media para një vendimi gjyqësor të formës së prerë.
Por prezumimi i pafajësisë nuk duhet të shndërrohet në një shfaqje pafajësie.
Ekziston një ndryshim themelor midis respektimit të të drejtave të një të akuzuari dhe organizimit rreth tij të një skene publike viktimizimi.
Në një shtet të qeverisur nga sundimi i ligjit, një politikan në gjyq i përgjigjet drejtësisë.
Në një gjendje të sëmurë, ai është i rrethuar nga figura kulturore, gazetarë të vetëkënaqur, zëra emocionalë, gjeste të dashura, në mënyrë që opinioni publik të harrojë pyetjen kryesore se si, nga vijnë paratë, si funksionon pushteti, kush kontrollon institucionet dhe pse vazhdon të qeverisë shoqërinë shqiptare?
Problemi, pra, nuk është vetëm gjyqësor.
Është moral, mediatik dhe psikologjik.
Artisti si dëshmitar i një epoke që nuk është shëruar kurrë.
Robert Ndrenika është një artist i madh.
Askush nuk mund t’ia heqë talentin.
Por të folurit e tij zbulon gjithashtu një brez të formuar nga një sistem ku fjala publike nuk ka qenë kurrë e lirë.
Kur thotë se e ka njohur Veliajn që nga fëmijëria, kur flet për të në një regjistër pothuajse familjar, pothuajse atëror, ai vendos një afërsi afektive që zëvendëson analizën politike.
Kjo afërsi ngre pyetjen.
Erion Veliaj ka lindur në vitet 1980, kështu që Robert Ndrenika ishte tashmë një figurë e rëndësishme në teatrin dhe kinemanë shqiptare.
Si duhet kuptuar kjo marrëdhënie fëmijërie?
A është një marrëdhënie reale, një kujtesë e rindërtuar, një formulë afektive që synon të humanizojë të pandehurin?
Pyetja meriton të bëhet.
Por edhe më zbuluese është argumenti se Veliaj do të kishte ndihmuar teatrin, artistët, kulturën.
Këtu përsëri, ne prekim zemrën e sistemit shqiptar, pra varësinë nga favoret.
Kur pushteti shpërndan ndihma, buxhete, privilegje, pozicione, skena, ftesa ose mbrojtje, ai krijon rreth vetes një borxh moral.
Ata që marrin nuk ndihen më vetëm qytetarë, por bëhen të shpengueshëm.
Dhe kur pushteti sulmohet, ata nuk mbrojnë më një institucion, por mbrojnë atë që u dha diçka.
Kështu kultura bëhet e varur nga pushteti, në vend që të jetë vetëdija e tij kritike.
Teatri Kombëtar, nga rezistenca në dorëheqje.
Një element tjetër e bën këtë skenë edhe më shqetësuese dhe kjo është historia e Teatrit Kombëtar të Tiranës.
Robert Ndrenika nuk ka qenë gjithmonë në një pozicion afërsie me pushtetin bashkiak.
Në vitin 2016, ai thuhet se mbajti një qëndrim të vendosur kundër prishjes së Teatrit Kombëtar.
Fjalia e tij mbeti në kujtime: “Nëse ndërtesa e teatrit shembet, unë nuk do të varrosem në një varr, por do të shtrihem atje.”
Kjo fjali ishte e fortë.
Ajo mbante një dinjitet.
Ajo tha se një teatër nuk është thjesht një ndërtesë.
Është një kujtim, një skenë, një shtëpi simbolike për artistët dhe për popullin.
Por disa vite më vonë, kjo rezistencë duket se është dobësuar.
Në vitin 2018, Robert Ndrenika do ta kishte pranuar vizionin e Erion Veliajt, duke besuar në premtimin e një teatri të ri të ndërtuar shpejt, modern, dinjitoz, pa kulla përreth.
Sot, disa vite më vonë, pyetjet mbeten, pra:
– Ku është kjo shfaqje e premtuar?
– Ku është kjo skenë e re që duhej të zëvendësonte kujtesën e shkatërruar?
– Ku janë dritat e premtuara artistëve?
Ky evolucion është kapital.
Ajo tregon se si vepron pushteti, kështu që së pari has rezistencë, pastaj premton, pastaj qetëson, pastaj thith, pastaj i lejon kohës të fshijë zemërimin.
Teatri Kombëtar pastaj bëhet më shumë se një ndërtesë e rrënuar.
Bëhet simboli i një vend ku kujtesa shkatërrohet në emër të progresit, ku rezistenca transformohet në durim, ku durimi bëhet heshtje dhe ku heshtja përfundon duke i ngjasuar bashkëfajësisë.
Edhe një herë, nuk bëhet fjalë vetëm për dënimin e Robert Ndrenikës.
Bëhet fjalë për të kuptuar se si një artist i madh mund të kalojë nga rezistenca në dorëheqje, pastaj nga dorëzimi në mbrojtje afektive të një pushteti që mori pjesë në fshirjen e një vendi qendror në kulturën shqiptare.
Ja ku është, plaga e thellë, kur edhe ata që duhej të mbronin kujtesën përfundojnë duke u përkulur para atyre që e shkatërruan atë.
Kjo shfaqje e re përforcon këndvështrimin tuaj kryesor, kështu që problemi nuk është vetëm një aktor, as edhe një seancë gjyqësore, por problemi është mekanizmi mendor me të cilin pushteti shkatërron, premton, ndan, shterron, pastaj rikuperon vetëdijet.
Paraja si një çështje e ndaluar.
Në këtë rast, një pyetje mbetet në qendër, nga vijnë paratë?
Shqipëria nuk ka një ekonomi produktive mjaftueshëm të fuqishme për të shpjeguar disa rrjedha të dukshme parash në ndërtim, politikë, media, luks, fushata zgjedhore, rrjete ndikimi dhe disa institucione kulturore.
Kur një vend nuk ka industri të fortë, bujqësi të organizuar, inovacion produktiv dhe transparencë fiskale, por sheh shuma të konsiderueshme në qarkullim, shoqëria ka të drejtë të bëjë një pyetje të thjeshtë, cila është origjina e këtyre parave?
Kjo pyetje nuk e dënon automatikisht një person.
Nuk zëvendëson punën e drejtësisë.
Por ajo është legjitime.
Megjithatë, në Shqipëri, kjo çështje shpesh është tabu.
Ai që e paraqet bëhet bezdisës.
Ai që këmbëngul bëhet armik.
Hetuesi izolohet.
Ai që denoncon bëhet i çmendur, ekstremist, xheloz ose i manipuluar politikisht.
Kështu funksionon një narko-sistem, pra jo vetëm me para, por edhe duke kontrolluar fjalën rreth parasë.
Nuk është vetëm faji i artistit.
Do të ishte shumë e lehtë ta bënim Robert Ndrenikën fajtorin kryesor në këtë skenë.
Është më tepër simptoma e një vendi që nuk i ka shëruar kurrë vërtet traumat e tij.
Ai i përket një brezi që jetoi nën një diktaturë totale.
Një diktaturë që nuk formoi qytetarë të lirë, por qenie që monitoroheshin, trajnoheshin, shpërbleheshin ose ndëshkoheshin.
Disa u persekutuan.
Të tjerë kanë qenë të privilegjuar.
Të tjerë kanë qenë të dy në pika të ndryshme të jetës së tyre.
Diktatura nuk ishte vetëm një makinë politike, por ishte edhe një makinë psikologjike.
Ajo u larë truri.
Ajo krijoi reflekse.
Ajo prodhoi frikë.
Ajo mësoi se mbijetesa është më e mirë se të kuptuarit.
Ajo i mësoi individëve të mbështesnin pushtetin, jo sepse pushteti ishte i drejtë, por sepse pushteti vendoste gjithçka.
Kjo është arsyeja pse fjalimi i Ndrenikës nganjëherë duket sikur vjen nga një epokë tjetër, ajo e një epoke të Luftës së Ftohtë, besnikëri vertikale, figura mbrojtëse, mirënjohje ndaj pushtetit, konfuzion midis shtetit, partisë, udhëheqësit dhe bamirësit.
Ky diskurs nuk është vetëm individual. Është historik.
Tragjedia e madhe shqiptare është mbijetesa në vend të të kuptuarit.
Fraza “Nuk e kuptova” ndoshta përmbledh gjendjen aktuale të Shqipërisë.
Njerëzit nuk e kuptojnë sepse ne nuk duam që ata të kuptojnë.
Media nuk shpjegon, por udhëzon.
Artistët nuk vënë gjithmonë në dyshim, por nganjëherë e humanizojnë pushtetin.
Institucionet nuk qetësojnë, por kundërshtojnë njëra-tjetrën.
Drejtësia përpiqet të ecë përpara, por godet një mur frike, parash, klientelizmi dhe propagande.
Dhe në mes të gjithë kësaj, populli shqiptar vazhdon të bëjë atë që gjithmonë ka mësuar të bëjë për të mbijetuar.
Të mbijetojë diktaturën.
Të mbijetojë tranzicionin.
Të mbijetojë varfërinë.
Të mbijetojë mërgimin.
Të mbijetojë korrupsionin.
Mbijetoni gënjeshtrën.
Mbijetoni frikën.
Por një popull nuk mund të jetojë përgjithmonë në mbijetesë.
Mbijetesa mbron trupin, por shkatërron vetëdijen.
Të lejon të kalosh ditën, por të pengon të ndërtosh të ardhmen.
Shqipëria nuk do të bjerë vetëm për shkak të politikanëve të saj të korruptuar.
Do të bjerë nëse artistët, gazetarët, intelektualët dhe qytetarët e saj vazhdojnë të thonë: “Nuk e kam kuptuar”, pikërisht në momentin kur më në fund duhet të kuptohet.
Sepse liria fillon atje dhe jo kur përqafojmë pushtetin, por kur guxojmë ta mbajmë atë përgjegjës.
