Tridhjetë e pesë vjet pas rënies së diktaturës komuniste, viktimat ende presin drejtësi.
Fëmijët e të përndjekurve kërkojnë vendin e tyre në shoqëri.
Dhe Shqipëria duhet më në fund të zgjedhë një pajtim të mbështetur në njohjen e historisë së saj, në vend të heshtjes që u imponohet të mbijetuarve.
Nga Ermira Kondo, gazetare e pavarur investigative, studiuese e filologjisë, mbrojtëse e të drejtave të njeriut, themeluese e BES’SA, ish-Aleanca e Çamërisë.
Francë, 11 nëntor 2026.
1. Një polemikë që nxjerr në pah një plagë kombëtare.
Një publikim i fundit i Kujtim Cekani , ku vihen përballë Florian Binaj dhe Arbër Hajdari, ngre një pyetje thellësisht të ndjeshme në Shqipëri: përse të njëjtët mbiemra zënë kaq shpesh hapësirën publike, ndërkohë që pasardhësit e të përndjekurve të diktaturës vazhdojnë të jenë të përfaqësuar në mënyrë të pamjaftueshme?
Kjo pyetje meriton të shqyrtohet pa i shndërruar prejardhjet familjare në dënime.
Askush nuk duhet të shpallet fajtor për krimet e prindërve apo të gjyshërve të tij.
Por askush nuk duhet as të trashëgojë automatikisht privilegjet, rrjetet e lidhjeve dhe pozitat dominuese të paraardhësve të tij.
Dhe mbi të gjitha, përse fëmijët e të burgosurve politikë dhe të ndërgjegjes, të intelektualëve të ekzekutuar, të grave të torturuara, të familjeve të internuara dhe të viktimave të represionit nuk kanë përfituar ende nga një barazi e vërtetë mundësish?
Ky debat shkon përtej dy personaliteteve publike.
Ai vë në pikëpyetje vetë ndërtimin e demokracisë shqiptare që prej vitit 1990.
Pyetja e vërtetë nuk është se kush duhet të paguajë për krimet e paraardhësve të tij, por përse ata që kanë vuajtur nga këto krime vazhdojnë ende të presin një drejtësi të përmbushur plotësisht.
2. Gati pesëdhjetë vjet terror, një shoqëri e shndërruar në burg kolektiv.
Nga viti 1944 deri në vitin 1991, Shqipëria përjetoi një nga diktaturat komuniste më të mbyllura në Evropë.
Partia e Punës e Shqipërisë kontrollonte jetën politike, institucionet, arsimin, mediat, veprimtaritë kulturore dhe një pjesë të madhe të jetës private.
Mbikëqyrja, denoncimet, propaganda, arrestimet politike, internimet dhe diskriminimet familjare e kanë shënjuar thellësisht shoqërinë.
Për ta përshkruar këtë përvojë, unë përdor një krahasim që buron nga kërkimet e mia mbi mekanizmat e nënshtrimit dhe të kontrollit psikologjik: atë të një shoqërie të mbyllur brenda një sistemi nënshtrimi kolektiv.
Ne jetonim në një mjedis ku shteti pretendonte të përcaktonte se çfarë duhej të mendonim, të besonim, të mësonim, të thoshim dhe madje të ndienim.
Regjimi impononte doktrinën e tij politike si një të vërtetë të pakundërshtueshme.
Propaganda e paraqiste pushtetin si mbrojtësin e popullit, ndërsa çdo kundërshtim mund të konsiderohej tradhti.
Frika depërtonte në familje, shkolla, universitete dhe vende pune.
Duhej të kontrollonim fjalët tona, ndonjëherë edhe përpara fëmijëve tanë.
Ne nuk ishim vetëm të privuar nga liria politike.
Ne ishim të nënshtruar ndaj një sistemi që kërkonte të kontrollonte ndërgjegjen individuale dhe kolektive.
Nuk bëhej fjalë për një sekt në kuptimin juridik apo fetar të termit, por mekanizmat e izolimit, kontrollit të informacionit, fajësimit dhe indoktrinimit paraqesin ngjashmëri me disa forma të nënshtrimit kolektiv.
Dhe kur regjimi u shemb, jo të gjithë ne e rifituam menjëherë lirinë e brendshme.
Shumë njerëz dolën nga ajo epokë duke mbartur reflekset e mbijetesës që terrori ua kishte imponuar.
3. Torturat, përdhunimet, gratë e përndjekura, pra kujtesa që më në fund duhet dëgjuar.
Historia e diktaturës shqiptare nuk mund të rrëfehet pa historinë e grave.
Gra janë burgosur për arsye politike, janë internuar së bashku me fëmijët e tyre, janë ndarë nga familjet dhe u janë nënshtruar dhunës fizike e psikologjike.
Dëshmi të grave të mbijetuara flasin gjithashtu për dhunë seksuale dhe poshtërime që kanë cenuar dinjitetin e tyre.
Përdhunimet dhe dhuna seksuale që u atribuohen agjentëve të sistemit represiv duhet të bëhen objekt hetimesh të posaçme, për të përcaktuar rrethanat, përgjegjësit, viktimat dhe përmasat reale të këtyre krimeve.
Kërkoj veçanërisht që dëshmitë që flasin për përdhunime të përsëritura ose dhunë seksuale kolektive të mblidhen dhe të shqyrtohen nga hetues të pavarur.
Nuk mjafton që gratë të përmenden thjesht si një kategori mes viktimave.
Duhet të dëgjojmë atë që ato kanë përjetuar.
Sa prej tyre kanë heshtur nga turpi, nga frika e hakmarrjes apo për të mbrojtur fëmijët e tyre?
Sa prej tyre kanë vdekur pa mundur kurrë të rrëfejnë historinë e tyre?
Sa vajza janë rritur me vuajtjen e nënave të tyre, pa mundur të kuptojnë arsyet e kësaj heshtjeje?
Dhuna seksuale e përdorur në kushtet e burgimit apo të përndjekjes politike nuk është thjesht një cenim individual.
Ajo mund të përbëjë akt torture dhe, kur plotësohen kushtet juridike, krim kundër njerëzimit.
Dinjiteti i grave të përndjekura nuk mund të rivendoset duke i dënuar ato për herë të dytë me heshtje.
Kërkimi i së vërtetës duhet të garantojë sigurinë e tyre, pëlqimin e tyre, konfidencialitetin e dëshmive dhe respektimin e jetës së tyre intime.
4. Një rini e sakrifikuar, breza të privuar nga e ardhmja e tyre.
Diktatura nuk shkatërroi vetëm jetë njerëzish.
Ajo shkatërroi mundësitë për të jetuar.
Të rinjve iu mohua e drejta e studimit për shkak të prejardhjes familjare.
Të tjerë u dënuan me punë të detyruar, u burgosën, u internuan ose u penguan të ushtronin profesionet që dëshironin.
Fëmijë u rritën pas telave me gjemba të kampeve.
Kampi i Tepelenës mbetet një nga simbolet e kësaj tragjedie, jo shumë larg tragjedive të tjera, si ato të viktimave të Lozhanit, Maliqit, Tërbufit, Bënçës, Myzeqesë e kështu me radhë.
Komisioni Ndërkombëtar për Personat e Zhdukur raporton se rreth 600 persona, ndër të cilët 300 fëmijë, janë vrarë ose kanë vdekur në kushte çnjerëzore në këtë kamp, ndërmjet viteve 1949 dhe 1954.
Ky është një numër i dhënë nga autoritetet shqiptare dhe që është krejtësisht i rremë, me qëllimin e vetëm për të mbrojtur sadizmin djallëzor të diktaturës dhe të sistemit të saj të krijuar nga Enver Hoxha, alias Aleksandër Mavroyanis.
Por çfarë u bë me fëmijët që mbijetuan?
Çfarë studimesh mundën të ndiqnin?
Cilat profesione u bënë të arritshme për ta?
Çfarë vendi iu dha atyre pas vitit 1991?
Këto pyetje kanë të bëjnë me drejtësinë sociale po aq sa edhe me kujtesën historike.
Përndjekja e një familjeje nuk përfundon domosdoshmërisht me lirimin e një të burgosuri.
Ajo mund të vazhdojë përmes pasojave ekonomike, arsimore, shoqërore dhe psikologjike që u imponohen pasardhësve të tij.
Meritokracia nuk mund të ekzistojë në një shoqëri që pretendon t’i vendosë të gjithë qytetarët në të njëjtën vijë nisjeje, pa riparuar disavantazhet historike që u ka imponuar.
5. Të zhdukurit, pra sa të vërteta janë ende të varrosura?
Sa njerëz janë ekzekutuar pa gjyq?
Sa kanë vdekur nën tortura?
Sa kanë humbur jetën në kampe, burgje, punë të detyruara apo në kufij?
Sa trupa janë varrosur në vende të panjohura?
Sa familje vazhdojnë të presin që të mund t’i varrosin me dinjitet të afërmit e tyre?
Shifrat e regjistruara zyrtarisht nuk u japin përgjigje të gjitha këtyre pyetjeve.
Komisioni Ndërkombëtar për Personat e Zhdukur vlerëson se rreth 6 000 persona janë zhdukur gjatë regjimit komunist. Ai raporton gjithashtu të dhëna zyrtare që flasin për 5 501 persona të ekzekutuar pas dënimeve politike dhe 987 të burgosur politikë që kanë vdekur gjatë burgimit.
Këto kategori nuk duhet të mblidhen mekanikisht, sepse disa prej tyre mund të mbivendosen.
Gjatë hetimeve të mia gazetareske dhe përmes dëshmive të familjeve të përndjekura, kam hasur rrëfime dhe vlerësime që flasin për disa dhjetëra mijëra persona të zhdukur, të ekzekutuar ose të vdekur në forma të ndryshme të represionit.
Këto vlerësime dëshmojnë për përmasat e pikëpyetjeve që vazhdojnë të ekzistojnë. Ato duhet të ballafaqohen me arkivat, regjistrat, dëshmitë dhe hetimet mjekoligjore, për të përcaktuar një bilanc historik të besueshëm.
Por përse, tridhjetë e pesë vjet pas rënies së regjimit, ende nuk kemi një inventar të plotë, publik dhe të verifikueshëm të të gjitha viktimave?
Përse kaq shumë familje duhet të kërkojnë ende të vetme gjurmët e të zhdukurve të tyre?
Përse vendet e burgimit, internimit, ekzekutimit dhe varrimit nuk janë të gjitha objekt i një pune historike dhe shkencore mjaftueshëm të thelluar?
Mosnjohja e numrit të saktë të viktimave nuk i fshin krimet. Përkundrazi, ajo përbën një arsye më shumë për të kërkuar të vërtetën.
6. Shkatërrimi i gazetarisë, pra kur informacioni shndërrohet në instrument sundimi
Diktatura komuniste shqiptare e kishte kuptuar se një pushtet absolut duhej të kontrollonte jo vetëm qytetarët, por edhe rrëfimet dhe informacionet në të cilat ata kishin qasje.
Nuk ekzistonte një shtyp i pavarur, i lirë për të denoncuar krimet e shtetit.
Informacioni i nënshtrohej monopolit politik.
Gazetarët, shkrimtarët, intelektualët dhe artistët duhej të përballeshin me censurën dhe mbikëqyrjen.
Propaganda e shndërronte fjalën zyrtare në të vërtetë të detyrueshme.
Kundërshtarët paraqiteshin si armiq të popullit.
Kritika bëhej e dyshimtë.
Pavarësia intelektuale mund të bëhej e rrezikshme.
Pas vitit 1991, pluralizmi mediatik u zhvillua. Do të ishte e pasaktë të pohohej se sistemi i censurës totalitare mbeti juridikisht i njëjtë.
Por fundi i monopolit politik nuk garanton, në vetvete, pavarësinë e mediave.
Presionet politike, interesat ekonomike, përqendrimi i pronësisë së mediave dhe praktikat e diskreditimit duhet të shqyrtohen si rreziqe për një demokraci që vazhdon të përballet me trashëgiminë e saj autoritare.
Përse mediat u kushtojnë ndonjëherë më shumë hapësirë kujtimeve dhe justifikimeve të ish-elitave sesa dëshmive të të mbijetuarve?
Përse vuajtjet që lidhen me humbjen e privilegjeve të dikurshme gëzojnë një dukshmëri që duket se ndonjëherë u mohohet familjeve që kanë humbur të afërmit e tyre?
Liria e shtypit nuk konsiston vetëm në lejimin e secilit për të folur. Ajo i ngarkon gazetarisë edhe përgjegjësinë për t’i ballafaquar rrëfimet me të kaluarën e dokumentuar.
Mediat duhet t’u japin vend viktimave, pa vendosur një censurë të re kundër zërave të tjerë.
E vërteta duhet të kërkohet përmes hetimit, jo përmes fshirjes së kujtesës.
7. Tridhjetë e pesë vjet më pas, përse njohja mbetet e papërfunduar?
Që prej vitit 1991, Shqipëria ka njohur alternime politike, reforma institucionale, transformime ekonomike dhe përparime në afrimin e saj me Evropën.
Sot ekzistojnë institucione të përkushtuara ndaj kujtesës, qasjes në arkiva dhe studimit të krimeve të komunizmit.
Në vitin 2006, Parlamenti shqiptar i dënoi zyrtarisht krimet e regjimit komunist.
Janë miratuar gjithashtu masa ligjore në favor të ish-të përndjekurve.
Këto përparime duhet të njihen.
Por ekzistenca e tyre nuk do të thotë se drejtësia historike është përmbushur.
Familje vazhdojnë të presin identifikimin e të afërmve të tyre.
Viktimat vazhdojnë të kërkojnë dëmshpërblime.
Jo të gjitha përgjegjësitë individuale janë bërë objekt shqyrtimi gjyqësor.
Pasojat shoqërore dhe familjare të përndjekjeve mbeten të studiuara në mënyrë të pamjaftueshme.
Një shoqëri nuk mund të mjaftohet me dënimin simbolik të një diktature, ndërkohë që i lë viktimat e saj të presin pafundësisht.
Dhe qeveritë e ndryshme që kanë ardhur njëra pas tjetrës që prej vitit 1991 duhet të japin llogari për vendimet, mosveprimet dhe rezultatet e tyre.
Demokracia nuk është vetëm zhdukja e një diktatori. Ajo është ndërtimi i institucioneve të afta të njohin krimet e shtetit dhe të garantojnë që ato të mos përsëriten më.
8. Mësimdhënia e historisë së diktaturës, një detyrim ndaj brezit të ri.
Një shoqëri që nuk e përcjell historinë e saj, i lë brezat e ardhshëm të ekspozuar ndaj manipulimeve të kujtesës.
Tridhjetë e pesë vjet pas vitit 1991, përse dëshmitë e të mbijetuarve nuk përbëjnë një burim qendror të mësimdhënies?
Përse të mos organizohen, në shkolla dhe universitete, takime me ish-të burgosurit politikë, gratë e përndjekura dhe fëmijët që janë rritur në kampe?
Përse të mos mësohen mekanizmat e indoktrinimit, propagandës, denoncimit dhe dhunës institucionale?
Historia e komunizmit është pjesë e mësimdhënies shqiptare, por studiuesit kanë evidentuar mangësi në përdorimin e burimeve autentike, përgatitjen e mësuesve dhe trajtimin e thelluar të disa temave.
Nuk mjafton t’u mësojmë nxënësve se Shqipëria ka njohur një diktaturë.
Duhet t’u shpjegojmë se si funksiononte ajo.
Si mund të shndërroheshin qytetarët e zakonshëm në të dyshuar.
Si mund të diskriminoheshin fëmijët për shkak të prindërve të tyre.
Si mund të bëhej frika një metodë qeverisjeje.
Si mund të pësonin gratë dhunë dhe më pas t’u mohohej e drejta e fjalës.
Si mund ta shtrembëronte propaganda perceptimin e realitetit.
Mësimdhënia e historisë së diktaturës nuk duhet të prodhojë një urrejtje të re mes familjeve. Ajo duhet t’u mësojë brezave të rinj të njohin mekanizmat që shkatërrojnë lirinë.
Pikërisht për këtë arsye, historia duhet të mësohet me rigorozitet, pluralizëm dokumentar dhe pavarësi shkencore.
9. Që prej vitit 2003, angazhimi ynë për drejtësi dhe paqe në Ballkan.
Unë nuk flas vetëm në cilësinë e gazetares.
Unë jam gjithashtu pjesë e kësaj historie.
I përkas atyre brezave që kanë njohur pasojat e diktaturës dhe që u është dashur të rindërtojnë marrëdhënien e tyre me lirinë pas dekadash kontrolli politik.
Që prej vitit 2003, angazhimi ynë shoqëror në kuadër të BES’SA, ish-Aleanca e Çamërisë, është konkretizuar përmes kërkesave dhe propozimeve drejtuar Kombeve të Bashkuara dhe institucioneve evropiane.
Ne kemi kërkuar njohjen e krimeve historike, dënimin e përndjekjeve, mbrojtjen e viktimave dhe ndërtimin e një paqeje të qëndrueshme në Ballkan.
Ky angazhim përfshihet në një reflektim më të gjerë mbi popullsitë shqiptare, krimet e kryera në territoret e ndryshme ballkanike, të drejtat e njeriut dhe domosdoshmërinë për të kapërcyer trashëgiminë e dhunës.
Një shkresë e datës 20 nëntor 2017, e dërguar më 21 nëntor disa përgjegjësve të Komisionit Evropian, dëshmon për këtë angazhim.
Në këtë propozimrezolutë, të paraqitur nga Ermira Qerimi, e lindur Kondo, dhe Nadia Qerimi, në kuadër të lëvizjes PELLAZGJIA, të lidhur me Aleancën e Çamërisë, ne rikujtonim parimet ndërkombëtare që lidhen me të drejtat e njeriut, zhdukjet me forcë, njohjen e krimeve dhe drejtësinë tranzicionale.
Në të trajtonim krimet e diktaturës së Enver Hoxhës, përndjekjet historike kundër popullsive shqiptare, dhunën në ish-Jugosllavi dhe çështjet e kujtesës në Çamëri.
Ne mbronim që atëherë një ide themelore: paqja e qëndrueshme nuk mund të ndërtohet pa të vërtetën historike, njohjen e viktimave, drejtësinë dhe dëmshpërblimin.
Ky dokument nuk është një rezolutë e miratuar nga institucionet evropiane. Ai përbën një propozim dhe një kërkesë publike që u është drejtuar atyre.
Megjithatë, ai dëshmon vazhdimësinë e angazhimit tonë.
Ne nuk kemi kërkuar kurrë që pasardhësit e ish-përgjegjësve të përndiqen. Ne kemi kërkuar që viktimat dhe pasardhësit e tyre të mos vazhdojnë të vuajnë pasojat e pandëshkueshmërisë.
Kërkesa jonë nuk është një kërkesë për hakmarrje.
Është një kërkesë për drejtësi.
10. Dënimi penal është një kërkesë themelore e shtetit të së drejtës.
Dënimi moral apo politik i krimeve të diktaturës nuk mund ta zëvendësojë shqyrtimin e tyre gjyqësor.
Ekzekutimet jashtëgjyqësore, aktet e torturës, zhdukjet me forcë, dhuna seksuale dhe përndjekjet sistematike duhet të bëhen objekt hetimesh të pavarura.
Kur provat dhe kushtet juridike e lejojnë, përgjegjësitë penale individuale duhet të përcaktohen.
Krimet që mund të cilësohen si krime kundër njerëzimit duhet të shqyrtohen në dritën e së drejtës së zbatueshme, kërkesave të provës dhe rregullave që lidhen me kompetencën e gjykatave dhe mosprapaveprimin e ligjit penal.
Vdekja e një përgjegjësi të dyshuar nuk duhet të pengojë kërkimin e së vërtetës historike, edhe nëse ajo mund ta bëjë të pamundur ndjekjen e tij penale personale.
Arkivat duhet të ruhen.
Dëshmitarët duhet të mbrohen.
Viktimat duhet të kenë qasje në informacionet që i përkasin.
Varret e fshehta duhet të kërkohen dhe mbetjet njerëzore duhet të identifikohen.
Përgjegjësitë institucionale duhet të studiohen, pa ngatërruar përgjegjësinë politike, përgjegjësinë historike dhe fajësinë penale.
Drejtësia nuk mund të jetë kolektive në fajësi. Ajo duhet të jetë individuale në përgjegjësi dhe universale në mbrojtjen e viktimave.
11. Meritokracia dhe barazia, të riparojmë padrejtësitë pa krijuar përjashtime të reja.
Demokracia shqiptare duhet t’i përgjigjet gjithashtu një kërkese tjetër, asaj të barazisë reale të mundësive.
Pasardhësit e të përndjekurve nuk kërkojnë domosdoshmërisht pozita politike të trashëguara nga prindërit e tyre.
Ata kërkojnë që aftësitë, njohuritë, kualifikimet dhe kontributet e tyre të mund të njihen.
Meritokracia kërkon institucione transparente.
Ajo kërkon konkurse të drejta, rekrutime të kontrollueshme, një administratë të pavarur, arsim të arritshëm për të gjithë dhe një luftë efektive kundër klientelizmit.
Ajo kërkon gjithashtu matjen e pasojave afatgjata të përjashtimeve historike.
Sepse t’i kërkosh një familjeje të zhveshur nga pasuria, të internuar dhe të privuar nga arsimi, të konkurrojë në kushte të barabarta me një familje që ka ruajtur burimet, lidhjet dhe pozitat institucionale, pa shqyrtuar këto dallime, do të thotë të shpërfillësh kushtet reale të nisjes.
Riparimi i padrejtësive historike nuk do të thotë të transmetosh privilegje të reja.
Ai do të thotë të korrigjosh pasojat e dokumentuara të padrejtësive të së kaluarës.
Meritokracia nuk duhet të jetë një fjalë që shërben për të mbrojtur përfitimet e fituara. Ajo duhet të bëhet një parim drejtësie i arritshëm për të gjithë.
12. Paqja e qëndrueshme është e vërteta, drejtësia, njohja dhe bashkëjetesa
Pikërisht këtu qëndron thelbi i kërkesës sime.
Shqipëria nuk ka nevojë për një luftë të re mes pasardhësve të viktimave dhe pasardhësve të ish-përgjegjësve.
Ajo nuk ka nevojë për një ndarje të re familjare, shoqërore apo politike.
Ajo ka nevojë për të vërtetën.
Ajo ka nevojë për drejtësi.
Ajo ka nevojë për njohje.
Ajo ka nevojë për meritokraci.
Ajo ka nevojë për një kujtesë historike që mësohet pa falsifikim dhe pa instrumentalizim partiak.
Ajo ka nevojë për një drejtësi penale të aftë të shqyrtojë krimet më të rënda.
Ajo ka nevojë të riparojë pasojat e përndjekjeve.
Dhe ajo ka nevojë të mësojë të bashkëjetojë pa ua imponuar harresën atyre që kanë vuajtur.
Pajtimi nuk mund të jetë një urdhër që u jepet viktimave.
Ai duhet të jetë rezultati i një procesi të besueshëm, në të cilin faktet përcaktohen, përgjegjësitë shqyrtohen dhe dinjiteti i secilit njihet.
Kjo kërkesë i kapërcen kufijtë shqiptarë.
Ballkani mbart disa trashëgimi diktaturash, luftërash, zhvendosjesh me forcë dhe dhune kundër popullsive civile.
Çdo popull duhet të ketë mundësinë t’i njohë vuajtjet e tij, pa mohuar ato të të tjerëve.
Paqja evropiane nuk mund të konsolidohet mbi kujtesa përzgjedhëse.
Ajo kërkon institucione të afta të përballen me krimet historike, të mbrojnë pakicat, të mbrojnë liritë themelore dhe të refuzojnë gjuhën e urrejtjes.
Bashkëjetesa nuk do të thotë që viktimat duhet të jetojnë pranë ish-persekutorëve të tyre, duke bërë sikur asgjë nuk ka ndodhur. Ajo do të thotë që shoqëria duhet të ndërtojë kushtet e një jete të përbashkët, në të cilën e vërteta nuk është më një kërcënim dhe drejtësia nuk konsiderohet më hakmarrje.
Përfundim :
Ne mbijetuam. Tani kërkojmë që historia jonë të njihet
Në vitet 1990 dhe 1991, ne dolëm nga diktatura.
Por jo të gjithë dolëm prej saj të padëmtuar.
Ne mbijetuam frikën, indoktrinimin, poshtërimet, ndarjet familjare, represionin dhe shkatërrimin e kaq shumë fateve njerëzore.
Na u desh të mësonim të jetonim në një liri që shumë prej nesh nuk e kishin njohur kurrë.
Na u desh të rindërtonim ndërgjegjen tonë, familjet tona, rrugëtimet tona dhe besimin tonë.
Dhe për tridhjetë e pesë vjet, ne kemi vazhduar të presim që shoqëria ta njohë plotësisht atë që kemi përjetuar.
Unë refuzoj që kjo kujtesë të reduktohet në një grindje mes familjeve politike.
Unë refuzoj që vuajtjet e viktimave të fshihen nga nostalgjia për regjimin e dikurshëm.
Unë refuzoj gjithashtu që fëmijët e sotëm të dënohen për krimet e paraardhësve të tyre.
Sepse drejtësia që kërkojmë duhet pikërisht të shkëputet nga kjo logjikë e fajësisë së trashëguar.
Shqipëria nuk do ta gjejë paqen e qëndrueshme duke zgjedhur mes kujtesave. Ajo do ta gjejë duke pranuar t’i shqyrtojë të gjitha, me të njëjtën kërkesë për të vërtetën dhe dinjitetin njerëzor.
Ka ardhur koha të kërkohen të zhdukurit.
Ka ardhur koha të dëgjohen gratë që u kanë mbijetuar dhunave.
Ka ardhur koha t’ua kthejmë historinë fëmijëve të të përndjekurve.
Ka ardhur koha që krimet e diktaturës t’u mësohen brezave të rinj.
Ka ardhur koha të kërkohen përgjegjësitë penale që ende mund të përcaktohen.
Ka ardhur koha të ndërtohet një meritokraci e vërtetë.
Dhe mbi të gjitha, ka ardhur koha të kuptojmë se një komb nuk pajtohet duke u kërkuar viktimave të tij të heshtin.
Ne nuk kërkojmë hakmarrje. Ne kërkojmë të vërtetën, drejtësinë dhe të drejtën për të ndërtuar së bashku një Shqipëri ku frika të mos jetë më kurrë instrument pushteti.
Références documentaires :
Nations unies — Rapport sur les exécutions extrajudiciaires en Albanie, document A/HRC/17/28/Add.3. Il évoque les exécutions, les disparitions et les difficultés d’établissement des responsabilités.
Commission internationale pour les personnes disparues (2021) — Rapport sur les personnes disparues sous le communisme et les droits des familles à la vérité, à la justice et aux réparations.
Shannon Woodcock (2014) — Étude universitaire sur les anciennes prisonnières politiques albanaises et les obstacles à la reconnaissance de leurs témoignages.
Nevila Mehmeti, Ndriçim Mehmeti et Ilir Sallata (2025) — Étude sur les insuffisances de l’enseignement de la période communiste en Albanie.
