Shkruan Thoma Gëllçi
Ka një ide që tingëllon moderne, madje edhe demokratike në sipërfaqe: që çdo shqiptar, kudo që ndodhet, duhet të ketë të drejtën të votojë nga vendi ku jeton. Është një ide që ushqehet nga ndjenja e përkatësisë, nga realiteti i emigrimit masiv dhe nga dëshira për të mbajtur lidhjen me vendin e origjinës. Por demokracia nuk është vetëm çështje ndjenjash. Ajo është, mbi të gjitha, një arkitekturë përgjegjësie.
Në këtë kuptim, çështja nuk është nëse diaspora duhet të ketë të drejtë vote. Ajo e ka, dhe askush nuk e vë në dyshim këtë. Pyetja reale është se ku dhe si duhet të ushtrohet kjo e drejtë, në mënyrë që të mos dëmtojë vetë parimet mbi të cilat mbështetet demokracia.
Vota nuk është thjesht një shprehje vullneti individual. Ajo është një mekanizëm që lidh vendimmarrjen me pasojat. Qytetarët votojnë për qeveri që më pas vendosin për taksat, shërbimet publike, arsimin, shëndetësinë dhe rendin juridik etj. Votuesit janë pikërisht ata që jetojnë çdo ditë me këto vendime. Kjo është kontrata e pashkruar e demokracisë: pjesëmarrje në këmbim të përgjegjësisë.
Kur kjo lidhje dobësohet, sistemi është deformuar.
Një qytetar që jeton prej vitesh jashtë Shqipërisë, qoftë në Detroit, Milano apo Londër, nuk përballet me të njëjtat realitete që përjeton një qytetar në Tiranë apo në Kukës. Ai nuk përdor spitalet publike shqiptare, nuk varet nga infrastruktura e brendshme, nuk paguan taksa dhe nuk ndikohet drejtpërdrejt nga politikat që prodhon vota e tij. Megjithatë, nëse voton nga jashtë, ai merr pjesë në përcaktimin e këtyre politikave.
Kjo krijon një problem që nuk është vetëm teorik. Është një pabarazi midis atyre që vendosin dhe atyre që mbajnë pasojën e vendimeve.
Ky problem bëhet edhe më i dukshëm kur shihet përmes përvojave personale që shumë familje shqiptare i njohin mirë. Ka një brez të tërë fëmijësh që kanë lindur në Shqipëri, por janë larguar prej saj në moshë shumë të vogël. Për ta, Shqipëria nuk është një realitet i përditshëm, por një kujtim i zbehtë ose një ide e trashëguar: vendi i gjyshërve, i pushimeve verore, i rrëfimeve familjare. Edhe më tej, ka fëmijë që lindin jashtë, nga prindër shqiptarë, regjistrohen në gjendjen civile të Shqipërisë dhe mbajnë shtetësinë shqiptare pa e përjetuar kurrë realisht jetën në atë vend.
A duhet që këta qytetarë, të cilët nuk kanë një marrëdhënie të drejtpërdrejtë me sistemin ekonomik, juridik dhe social të Shqipërisë, të kenë të njëjtën peshë vendimmarrëse si një qytetar që jeton çdo ditë me pasojat e politikave publike? Kjo nuk është një pyetje emocionale; është një pyetje thelbësisht politike dhe etike.
Mbrojtësit e votës së diasporës nga jashtë shpesh sjellin si shembull Shtetet e Bashkuara, ku qytetarët mund të votojnë nga kudo në botë. Por ky krahasim bëhet pa analizuar kontekstin e plotë. Qytetarët amerikanë, pavarësisht se ku jetojnë, janë të detyruar të raportojnë të ardhurat e tyre në Internal Revenue Service dhe në shumë raste të paguajnë taksa federale. Pra, ekziston një lidhje e vazhdueshme juridike dhe fiskale me shtetin. Vota e tyre nuk është e shkëputur nga përgjegjësia; ajo është e lidhur me një sistem që i konsideron ende pjesë aktive të kontratës shtetërore. Gjithashtu, amerikanët që votojnë jashtë vendit shpesh e bëjnë këtë përmes mekanizmave të kontrolluar institucionalisht, si votimi në ambasada apo përmes sistemeve të verifikuara të dërgimit të votës, që kufizojnë ndjeshëm mundësitë për manipulim dhe abuzim.
Në rastin shqiptar, kjo lidhje është shumë më e dobët ose inekzistente për shumicën e diasporës. Nuk ka një detyrim të përgjithshëm për raportim global të të ardhurave, nuk ka një sistem të plotë të integrimit fiskal dhe shpesh mungon edhe një ndërveprim i rregullt me institucionet shqiptare. Transplantimi mekanik i modelit amerikan në këtë rast nuk është argument.
Shembuj të tjerë ndërkombëtarë tregojnë pikërisht këtë kujdes. Disa vende europiane vendosin kufizime kohore për votën nga jashtë, duke e lidhur atë me kohëzgjatjen e qëndrimit jashtë vendit. Të tjera krijojnë zona të veçanta përfaqësimi për diasporën, në mënyrë që ndikimi i saj të jetë i strukturuar dhe proporcional. Këto modele nuk synojnë përjashtimin, por ruajtjen e ekuilibrit demokratik.
Është edhe një aspekt tjetër, më pak i diskutuar por po aq i rëndësishëm: cilësia e vendimmarrjes. Demokracia funksionon më mirë kur votuesit janë të informuar dhe të përfshirë. Një qytetar që jeton në Shqipëri ka akses të drejtpërdrejtë në realitetin politik dhe social. Ai sheh, përjeton dhe reagon në kohë reale. Një qytetar jashtë vendit shpesh mbështetet në një përzierje lajmesh, perceptimesh të ndërmjetësuara dhe kujtimesh të së shkuarës.
Distanca krijon një filtër. Dhe kur vendimmarrja kalon përmes këtij filtri, rreziku i keqkuptimit të realitetit rritet. Nostalgjia zëvendëson analizën.
Në planin politik, rreziku bëhet edhe më konkret. Vota e diasporës nga jashtë mund të shndërrohet në një objektiv të lehtë për mobilizim emocional dhe manipulim elektoral. Pa një prani fizike dhe pa një verifikim të fortë të kushteve të votimit, procesi bëhet formal. Përvoja e zgjedhjeve të kaluara ka treguar se votimi në distancë, sidomos përmes postës, shoqërohet me probleme serioze: vonesa në shpërndarje, humbje ose mosmbërritje të zarfeve, pasiguri në identifikimin e votuesit dhe mungesë transparence në zinxhirin e dorëzimit. Më shqetësuese është hapësira që krijohet për fenomenin e votimit familjar apo kolektiv, ku një individ mund të plotësojë dhe të dërgojë disa fletë votimi për anëtarë të tjerë të familjes, duke cenuar drejtpërdrejt parimin e votës së lirë dhe individuale. Është ironike ta krahasosh këtë lloj votimi me atë që bëhet në Shqipëri, ku çdo votuesi i ngjyhet gishti me bojë që të mos votojë dy herë.
Një aspekt tjetër problematik është shtrirja e veprimtarisë së partive politike shqiptare në diasporë. Në shumë raste, kjo veprimtari nuk kufizohet në organizim komunitar apo informim, por shndërrohet në eksport të drejtpërdrejtë të konflikteve, ndasive dhe retorikave përçarëse të politikës së brendshme. Në vend që diaspora të mbetet një hapësirë bashkimi dhe identiteti të përbashkët, ajo fragmentohet sipas vijave partiake të importuara nga Shqipëria. Madje, në disa raste, aktivitetet politike të partive shqiptare në vende të huaja bien ndesh me legjislacionin vendas, i cili kufizon ose rregullon ndërhyrjen e subjekteve të huaja në jetën politike lokale. Kjo krijon jo vetëm tensione brenda komuniteteve shqiptare, por edhe probleme juridike në raport me shtetet pritëse.
Për mendimin tim, zgjidhja për votën e diasporës është e qartë. Ajo është vendosja e një standardi të drejtë: nëse diaspora dëshiron të marrë pjesë në zgjedhje, ajo duhet ta bëjë këtë në Shqipëri. Ky nuk është një kufizim; është një kërkesë që rikthen lidhjen midis votës dhe realitetit. Është një mënyrë për të siguruar që vendimmarrja të bëhet nga ata që janë të gatshëm të angazhohen konkretisht, jo vetëm simbolikisht.
Sigurisht, ka përjashtime të arsyeshme. Një student që ndodhet përkohësisht jashtë vendit, një diplomat në shërbim apo një qytetar që për arsye objektive nuk mund të udhëtojë, nuk duhet të humbasë të drejtën e votës. Por këto janë përjashtime që konfirmojnë rregullin, jo argumente për ta përmbysur atë.
Ka edhe modele alternative që mund të eksplorohen siç është përfaqësimi i dedikuar për diasporën, ose forma të kufizuara votimi për ata që ruajnë lidhje të forta ekonomike dhe ligjore me vendin. Por ideja që çdo qytetar jashtë territorit duhet të votojë pa asnjë kufizim, sikur të ishte fizikisht i pranishëm në Shqipëri, nuk është një zgjerim i demokracisë; është një riformatim i saj pa reflektuar mbi pasojat.
Në fund të fundit, demokracia nuk është vetëm përfshirje mekanike. Është një ekuilibër midis përfshirjes dhe përgjegjësisë, midis të drejtave dhe pasojave. Shqipëria, si çdo demokraci tjetër, duhet ta ruajë këtë ekuilibër me kujdes.
Diaspora shqiptare është një pasuri e çmuar. Ajo ka ndihmuar vendin në momente vendimtare dhe vazhdon ta bëjë këtë. Por pikërisht sepse roli i saj është kaq i rëndësishëm, mënyra se si ajo përfshihet në procesin politik duhet të jetë e menduar mirë.
Të votosh për një vend do të thotë të marrësh pjesë në jetën e tij reale, jo vetëm në kujtesën apo në shpresën për të. Dhe kjo kërkon më shumë se një fletë votimi; kërkon praninë, përballjen dhe përgjegjësinë që vetëm territori mund ta imponojë.
