Shkruan Ermira Kondo
Gazetare hulumtuese e pavarur, mbrojtëse e të drejtave të njeriut, studiuese në fushën e filologjisë dhe themeluese e “BES’SA” (dikur “Aleanca e Çamërisë”).
(Analizë politike, historike dhe gjeostrategjike.)
Një vërejtje paraprake:
“ALARMIMI IM NUK KA TË BËJË VETËM ME SHQIPËRINË QË PO DIGJET SOT, POR EDHE ME ATË QË NA PRET NESËR.”
Që nga 17 tetori 2026, ngjarjet në Shqipëri kanë marrë një përmasë që më shqetëson thellë – jo vetëm si gazetare, por edhe si shqiptare që i ka përjetuar trazirat politike të vendit të saj që nga vitet e para të tranzicionit demokratik.
Shoh pamjet nga Tirana.
Shoh zjarre, përplasje, dhunë, policinë, studentët dhe qytetarët që kërkojnë ndryshime, me kërkesa të formuluara qartë: “Rama në burg” dhe “Berisha në burg”.
Kërkohet, në thelb, çmontimi i kësaj kaste politike tranzicionale dhe i sistemit të ngritur pas diktaturës.
Dhe, pas këtyre pamjeve, dalloj një kujtesë historike të dhimbshme.
Vitet 1991.
Vitet 1996 dhe 1997.
Dhuna politike e vitit 1998.
Vrasjet e 21 janarit.
Përplasjet e ashpra politike që paraprinë ndryshimet e pushtetit në vitet 2005 dhe 2013.
Gjithashtu, shoh figura politike të cilat, prej tridhjetë e pesë vitesh, vazhdojnë të zënë një vend qendror në krizat shqiptare.
Sali Berisha – ish-president dhe ish-kryeministër, aktualisht lider i opozitës – një figurë e pranishme në skenën publike që nga koha e diktaturës.
Edi Rama – kryeministër që nga viti 2013, pjesë e pushtetit politik që nga viti 1998, e madje i pranishëm në media që para rënies së diktaturës.
Dhe, rreth tyre, ish-ministra, drejtues politikë, këshilltarë, komentatorë e personalitete mediatike, të cilët vazhdojnë ta interpretojnë të tashmen përmes përplasjeve të së shkuarës.
Por një gjë më shqetëson më shumë sesa flakët.
Çfarë do të ndodhë kur të shuhen këto flakë?
Kush do ta qeverisë Shqipërinë?
Kush do të pretendojë se përfaqëson popullin?
Kush do të formojë një qeveri të mundshme tranzicioni?
Çfarë interesash ekonomike do të marrin pjesë në këtë transformim?
Dhe mbi të gjitha, si të parandalohet që lëvizja e qytetarëve – të cilët i refuzojnë strukturat e vjetra politike – të çojë, në fund të fundit, në rikthimin e po këtyre strukturave?
Refuzoj ta kufizoj analizën time vetëm te lajmet e çastit, te përsëritja e pamjeve të dhunës apo te deklaratat e liderëve politikë.
Kjo do të ishte njësoj si të përsërisja atë që kritikoj pikërisht te një pjesë e medias shqiptare: të komentosh flakët pa u përgatitur për ditën e nesërme.
Gazetaria duhet të shërbejë edhe për të parandaluar. Ajo duhet të hetojë mekanizmat që i bëjnë të mundshme katastrofat dhe të vërë në provë zgjidhjet e propozuara, përpara se qytetarët të vuajnë pasojat.
Kjo pjesë e dytë e hulumtimit tim trajton, pra, një pyetje thelbësore.
“A jemi përballë një mundësie reale për transformim demokratik, apo përballë rrezikut të një rotacioni të ri politik, të përgatitur pikërisht ndërkohë që populli proteston?”
– NË –
‘KUR STUDIOT TELEVIZIVE BËHEN AKTORË TË KRIZËS’
1. Lufta e imazheve dhe e ligjërimeve.
Kriza shqiptare nuk zhvillohet më vetëm në rrugët e Tiranës.
Ajo zhvillohet edhe në studiot televizive.
Çdo mbrëmje, liderë politikë, ish-ministra, analistë, gazetarë dhe komentues ia shpjegojnë situatën publikut.
Disa denoncojnë dhunën policore.
Të tjerë këmbëngulin për llogaridhënien e qeverisë.
Ka edhe nga ata që përpiqen të tregojnë se largimi i Edi Ramës është e vetmja zgjidhje e mundshme.
Kritika ndaj pushtetit është, natyrisht, legjitime.
Qytetarët kanë të drejtë të kërkojnë dorëheqjen e Kryeministrit.
Gazetarët kanë të drejtë të hetojnë korrupsionin, tenderët publikë dhe dhunën policore.
Por liria për të kritikuar një qeveri nuk i shndërron automatikisht të gjitha interpretimet që transmetohen në media në informacione të verifikuara.
Duhet vëzhguar se si përzgjidhen faktet.
Kujt i jepet fjala?
Çfarë pyetjesh shtrohen?
Çfarë elementesh verifikohen?
Cilët udhëheqës politikë vihen në pikëpyetje për veprimet e tyre?
Dhe çfarë zgjidhjesh propozohen kur kamerat pushojnë së shfaquri përplasjet?
Ajo që më bie në sy veçanërisht është prania e vazhdueshme e ish-udhëheqësve politikë në emisione kushtuar një rinie, e cila – në një pjesë të kërkesave të saj – shpreh dëshirën për t’u çliruar pikërisht nga këta udhëheqës.
Populli kërkon ndryshim sistemi, ndërsa studiot televizive rrezikojnë ta paraqesin ndryshimin e qeverisë si një përgjigje të mjaftueshme.
Ky kontradiksion meriton të shqyrtohet.
2. Andi Bushati: “Çfarë kanë djegur?”
Në emisionin “Të Paekspozuarit”, transmetuar në Vizion Plus, analisti Andi Bushati ngriti çështje që vënë në pikëpyetje drejtpërdrejt përgjegjësinë e komentatorëve mediatikë.
Duke përshkruar zemërimin e protestuesve, ai u shpreh:
“Pak kanë bërë, shumë pak.”
Më pas, ai e vuri në një kontekst relativ dëmin material, duke e krahasuar atë me shumat që ai i atribuon përvetësimit të fondeve dhe praktikave korruptive nga zyrtarët publikë.
Ai shtroi gjithashtu këtë pyetje:
“Çfarë kanë djegur?”
Ky arsyetim bazohet në një dallim thelbësor.
Korrupsioni duhet luftuar.
Prokurimet publike duhet të jenë nën kontroll.
Duhet të mundësohen hetime të pavarura ndaj atyre që dyshohen për shkelje ligjore.
Megjithatë, nuk mund të ketë asnjë lloj llogaridhënieje morale që të justifikojë shkatërrimin e një biznesi, të një automjeti apo të një ndërtese publike, duke e krahasuar këtë me shumat që pretendohet se janë përvetësuar nga ndonjë zyrtar politik.
Rëndësia e një rasti të dyshuar korrupsioni nuk e bën të parëndësishme dhunën e ushtruar ndaj njerëzve të tjerë.
Një biznesmen nuk është domosdoshmërisht përgjegjës për praktikat e një ministri.
Një punonjës policie nuk mban përgjegjësi personale për vendimet e Kryeministrit.
Dhe një qytetar që dëshiron të protestojë në mënyrë paqësore, nuk duhet të përfaqësohet nga ata që kryejnë akte shkatërrimi.
Çështja nuk është të mohohet dëshpërimi.
Bëhet fjalë për të mos lejuar që dëshpërimi të shërbejë si një justifikim i përgjithshëm për dhunën.
3. Të kuptosh poshtërimin e një populli nuk do të thotë t’i mësosh atij shkatërrimin.
Për të ilustruar situatën e shqiptarëve, Andi Bushati e krahasoi ndjesinë e zhveshjes nga çdo gjë, që përjetojnë qytetarët, me gjendjen e një personi shtëpia e të cilit është plaçkitur dhe që, më pas, ka rënë viktimë e një sulmi seksual.
Një krahasim i tillë përbën një denoncim realist ndaj drejtuesve në Shqipëri.
Megjithatë, ai ngre dy pyetje.
Së pari, përdorimi i përdhunimit si metaforë politike kërkon kujdes të veçantë ndaj viktimave të dhunës seksuale.
Për më tepër, poshtërimi i një individi apo i një popullate nuk na shfajëson nga detyrimi për të kërkuar rrugë demokratike për të gjetur drejtësi.
Qytetari mund të protestojë.
Ai mund të kërkojë dorëheqjen e drejtuesve.
Ai mund të marrë pjesë në greva, tubime apo lëvizje të mosbindjes civile paqësore.
Ai mund t’u drejtohet institucioneve përkatëse.
Por ndjesia se je tradhtuar nga shteti nuk i shndërron automatikisht të gjitha reagimet në veprime legjitime.
Një gazetar nuk duhet thjesht të shpjegojë pse populli është i zemëruar; ai duhet gjithashtu të ndihmojë në dallimin mes rezistencës demokratike dhe shkatërrimit.
4. Kujtesa e diktaturës dhe përgjegjësia e brezave pasues.
Në disa botime, Andi Bushati përmendet si nipi i Hysni Kapos, një prej drejtuesve kryesorë të regjimit komunist shqiptar.
Kjo lidhje familjare mund të jetë me interes për historinë sociologjike të elitave.
Megjithatë, askush nuk duhet të mbahet përgjegjës për veprimet e paraardhësve të tij.
Pyetja thelbësore ka të bëjë me praktikat dhe diskurset bashkëkohore.
Çfarë mbetet, pas tridhjetë e pesë vitesh tranzicion, përveç reflekseve politike të bazuara në konfrontim të përhershëm?
Pse qytetarët dëgjojnë kaq shpesh komente mbi nevojën për të rrëzuar drejtuesit, por kaq rrallë propozime të detajuara se si të kontrollohen pasardhësit e tyre?
Pse një pjesë e debatit publik vazhdon të funksionojë si një përballje mes kampeve, në vend që të jetë një diskutim mbi institucionet?
Shqipëria duhet të dalë nga kjo kulturë politike.
Ajo ka nevojë për një shtyp të aftë t’i shqyrtojë veprimet e qeverisësve, pa riprodhuar metodat përçarëse që karakterizuan diktaturën dhe dekadat e para të tranzicionit. – II –
“ÇIM PEKA, ARBEN AHMETAJ DHE SHMANGIA E PËRGJEGJËSIVE POLITIKE.”
5. Kur psikiatrizimi i Edi Ramës zëvendëson shqyrtimin e veprimeve të tij.
Një ngjarje tjetër mediatike më bëri përshtypje të veçantë.
Në emisionin “Çim Peka LIVE”, gjatë një bashkëbisedimi me Arben Ahmetajn – ish-zëvendëskryeministër i Shqipërisë, i cili vepron nga Zvicra – moderatori Çim Peka këmbënguli te një e ashtuquajtur sëmundje psikiatrike e Edi Ramës.
Argumenti i tij nuk kufizohej vetëm në fajësimin e Kryeministrit për vendimet e marra, arrogancën e tij apo akuzat për korrupsion që rëndojnë mbi qeverisjen e tij.
Ai pretendoi se çështja thelbësore ka të bëjë me një individ që, sipas tij, vuan nga një çrregullim mendor.
Gjithashtu, ai përmendi një të ashtuquajtur dosje psikiatrike.
Këto pretendime nuk përbëjnë një diagnozë mjekësore të vërtetuar.
Dhe ato shtrojnë një pyetje të rëndësishme politike.
Përse, në kohën kur qytetarët kërkojnë llogaridhënie për veprimet e qeverisë, debati zhvendoset te një e ashtuquajtur sëmundje mendore e liderit?
Një Kryeministër duhet t’i nënshtrohet kontrollit për vendimet që merr.
Zgjedhjet e tij administrative duhen vlerësuar.
Prokurimet publike duhen shqyrtuar.
Shkeljet e mundshme duhen hetuar bazuar në prova.
Por, t’i atribuosh një patologji psikiatrike një kundërshtari politik, nuk përbën hetim.
Psikiatria nuk duhet të shndërrohet në një instrument të luftës politike.
Dhe qytetarët nuk duhet të bien në grackën e ngatërrimit të përgjegjësisë politike, përgjegjësisë penale dhe aftësisë mendore.
6. Një çështje historike: precedenti i Komisionit “Ngjela” pas vitit 1997.
Ky zhvillim i ligjërimit më solli ndërmend debatet rreth komisionit parlamentar të kryesuar nga Spartak Ngjela pas krizës së vitit 1997.
Në atë kohë, ishte e nevojshme të shqyrtoheshin përgjegjësitë për kolapsin institucional, dhunën dhe disfunksionet që e kishin çuar Shqipërinë drejt katastrofës.
Përfundimet e komisionit parlamentar ngritën mosmarrëveshje, veçanërisht lidhur me përcaktimin e përgjegjësive individuale.
Megjithatë, duhet saktësuar se një komision parlamentar nuk mund të shpallë një vendim të ngjashëm me “pushimin e çështjes” në procedurën penale.
Por, historia e këtij komisioni nxjerr në pah një problem që përsëritet.
Pas një krize kombëtare, si të parandalohet që përgjegjësitë e udhëheqësve të zbehen përmes shpjegimeve të përgjithshme?
Sot, paraqitja e Edi Ramës si një person gjoja i sëmurë nuk duhet ta heqë vëmendjen nga veprimet që mund të vërtetohen.
Sëmundja mendore, edhe kur ekziston, nuk përbën automatikisht papërgjegjshmëri penale.
Ligji përcakton kritere specifike dhe kërkon një vlerësim gjyqësor.
Gjithashtu, kjo nuk përjashton përgjegjësitë e mundshme të aktorëve të tjerë të përfshirë në të njëjtat ngjarje.
Nuk pretendoj se Çim Peka ka organizuar ndonjë mekanizëm ligjor të krijuar për të mbrojtur Edi Ramën.
Por pyes veten për pasojat e një diskursi që zëvendëson përgjegjësitë politike me një diagnozë psikiatrike të paprovuar.
Një demokraci gjykon veprimet e udhëheqësve të saj. Ajo nuk mund ta zëvendësojë drejtësinë me diagnoza të dhëna në televizion.
7. “Hapi rrugë budallait” – por që kur “t’i hapësh rrugën dikujt” do të thotë të heqësh dorë nga kontrolli?
Gjatë këtij diskutimi, më ra në sy një shprehje tjetër: “Hapi rrugë budallait”.
Kjo shprehje popullore shqiptare nënkupton, në përdorimin e saj të zakonshëm, se ndonjëherë është më mirë t’i hapësh rrugën një njeriu të paarsyeshëm, për të shmangur përballjen.
Në debatin televiziv, kjo shprehje u përdor për të përshkruar ata që e kishin mbështetur Edi Ramën, ata që kishin zgjedhur të mos përballeshin me të, si dhe një brez të ri që tashmë e refuzon një qëndrim të tillë.
Por lind një pyetje.
Që kur dëshira për të shmangur përballjen e liron një zyrtar politik nga detyrimi i tij për të ushtruar kontrolle demokratike?
Një deputet ka të drejtat e tij.
Opozita disponon mekanizma kontrolli.
Organet gjyqësore mund të vihen në lëvizje sipas kushteve të përcaktuara me ligj.
Mund të kërkohet ngritja e komisioneve hetimore.
Mund të kërkohet paraqitja e dokumenteve.
Ekzistojnë procedura kushtetuese.
Mungesa e një përballjeje fizike nuk nënkupton domosdoshmërisht pasivitet institucional.
Nuk mjafton të thuash se e kemi lënë këtë udhëheqës të veprojë, vetëm e vetëm për të shmangur konfliktin.
Duhet të shpjegohet se çfarë hapash janë ndërmarrë për të parandaluar abuzimet.
“Hapi rrugë budallait” nuk mund të shndërrohet në një doktrinë të papërgjegjshmërisë politike.
8. Arben Ahmetaj, si ish-zyrtar, nuk bëhet një person i jashtëm për sistemin vetëm sepse kritikon qeverinë ku bënte pjesë, veçanërisht pas procedimeve penale të ndërmarra nga SPAK-u.
Në këto deklarata, Arben Ahmetaj ofron një këndvështrim tejet kritik mbi gjendjen në Shqipëri.
Ai flet për fuqinë e oligarkëve, rrjetet kriminale, vështirësitë ekonomike dhe protestat popullore.
Megjithatë, vetë Arben Ahmetaj ka mbajtur përgjegjësi të rëndësishme brenda qeverive të Edi Ramës.
Ky realitet duhet të mbetet thelbësor.
Përvoja e tij mund të ofrojë njohuri të vlefshme.
Akuzat e tij mund të justifikojnë hetime.
Kërcënimet që ai pretendon se merr duhet të shqyrtohen, nëse janë të dokumentuara.
Por, qëndrimi i tij aktual opozitar ndaj Edi Ramës nuk mjafton për ta shkëputur atë nga historia e pushtetit në të cilin ka marrë pjesë.
Dikush nuk çlirohet nga përgjegjësia për karrierën e tij qeveritare thjesht duke u bërë kritik ndaj qeverisë së dikurshme.
Gazetaria duhet ta zbatojë të njëjtin parim për të gjithë.
As afërsia e dikurshme me pushtetin, e as refuzimi i tij aktual, nuk përbëjnë, në vetvete, provë për fajësinë apo pafajësinë. -III-
“REVOLUCIONI I FLAMINGOVE ROZË, SHOQËRIA CIVILE, FINANCAT DHE RIMËKËMBJA POLITIKE.”
9. Një lëvizje qytetare nuk është automatikisht një lëvizje e pavarur.
Lëvizja e flamingove rozë është paraqitur në disa media ndërkombëtare si shprehje e një shoqërie civile që e ka kapërcyer gradualisht frikën e saj.
Mendoj se ky interpretim meriton të trajtohet në mënyrë të thelluar.
Gjatë vëzhgimeve të mia në Shqipëri, veçanërisht në vitet 2020 dhe 2021, kam vënë re një hezitim të madh te shumë qytetarë për të mbajtur publikisht një qëndrim kundër praktikave politike.
Disa kishin frikë nga pasojat në karrierën profesionale.
Të tjerë kishin frikë nga përjashtimi shoqëror.
Ka pasur edhe nga ata që e shihnin emigrimin si të vetmen mënyrë për t’i shpëtuar një situate, të cilën nuk besonin se mund ta ndryshonin.
Sot, mobilizime të rëndësishme bashkojnë studentë, aktivistë dhe qytetarë.
Ky ndryshim duhet analizuar.
Megjithatë, nuk mund ta pranoj që dëshmia e vetme e një protestuesi të shërbejë si provë e mjaftueshme për pavarësinë e një lëvizjeje të tërë.
Në tubime kanë marrë pjesë organizata të strukturuara.
Formacione politike kanë mbajtur qëndrime.
Përfaqësues të shoqatave kanë mbajtur pozicione drejtuese.
Këto fakte nuk vërtetojnë manipulim.
Ato tregojnë se është e nevojshme të bëhet dallimi midis spontanitetit të pjesëmarrësve, organizimit të demonstratave dhe interesave të mundshme të atyre që kërkojnë t’i përfaqësojnë ata.
10. Kush organizon, financon dhe vendos?
Shoqëria civile duhet t’i nënshtrohet të njëjtave standarde transparence si partitë politike.
Kush janë organizatorët?
Cilat shoqata marrin pjesë?
Kush e financon komunikimin?
Kush kujdeset për udhëtimet ose burimet materiale?
Cilat janë lidhjet me formacionet politike?
Si caktohen përfaqësuesit?
Cilat vendime merren kolektivisht?
Dhe çfarë interesash të mundshme mund të ndikojnë te kërkesat e parashtruara?
Një organizatë mund të jetë e pavarur.
Ajo gjithashtu mund të marrë ligjërisht financime publike ose private.
Por kjo pavarësi nuk dëshmohet thjesht duke përdorur termin “shoqëri civile”.
Ajo vërtetohet përmes mënyrës së funksionimit, burimeve dhe praktikave të saj.
Një mobilizim popullor mund të jetë autentik, edhe pse mund të bëhet objekt përpjekjesh për instrumentalizim politik.
Detyra e gazetarit është të kuptojë saktësisht se ku, kur dhe nga kush shfaqen këto përpjekje.
11. Kalimi nga frika te guximi lidhet me mekanizmat e mobilizimit.
Një pyetje tjetër më shqetëson thellë.
Si mundet që një shoqëri, në të cilën shumë qytetarë më parë hezitonin të protestonin, të përjetojë – vetëm pak vite më vonë – demonstrata me një intensitet të tillë?
Ka shpjegime të mundshme shoqërore.
Grumbullimi i frustrimeve për shkak të mungesës së shtetit, i cili është kapur nga droga dhe mafia.
Ndjesia se nuk të dëgjon më askush.
Vështirësitë ekonomike.
Rrjetet sociale.
Efekti nxitës i manifestimeve të mëparshme.
Solidariteti midis studentëve.
Shumëfishimi i skandaleve politike.
Megjithatë, duhen shqyrtuar edhe mesazhet dhe thirrjet që përcillen gjatë tubimeve.
Kush i inkurajon protestuesit të vazhdojnë?
Kush i fton ata të mos kenë më frikë?
Kush e paraqet përballjen si të domosdoshme?
A iu ofruan burime materiale grupeve të caktuara?
A i nxitën udhëheqësit politikë mobilizimet, ndërkohë që qëndronin jashtë organizimit të tyre zyrtar?
Këto çështje duhet të dokumentohen.
Guximi për të protestuar në mënyrë paqësore është një arritje demokratike.
Kalimi drejt dhunës duhet të studiohet veçmas.
Një shoqëri që po çlirohet nga frika nuk duhet të shtyhet ta shohë shkatërrimin si të vetmen dëshmi të lirisë së saj.
– IV –
VUDI XHYMSHITI: NGA KRITIKA NDAJ PUSHTETIT TE AKUZAT PËR NDËRHYRJE TË HUAJ.
12. Një ndërhyrje në NTV që ngre pikëpyetje etike.
Në një intervistë të transmetuar në NTV Albania, Vudi Xhymshiti – i njohur edhe si Vedat Xhymshiti – paraqet argumente mjaft të çuditshme në një situatë tejet të tensionuar.
Ai e paraqet zemërimin popullor si pasojë e abuzimeve të grumbulluara vetëm nga pushteti aktual, e jo nga kjo kastë politike që ndërrohet në pushtet që nga periudha pas diktaturës – siç pretendojnë protestuesit.
Ai argumenton – bazuar në fragmentet që kam veçuar – se qytetarët mund të detyrohen t’u drejtohen formave më të ashpra të përballjes, kur ndiejnë se rrugët e tjera u janë mbyllur.
Moderatori e pyet nëse një përshkallëzim i tillë nuk rrezikon të çojë në përmbysjen e dhunshme të rendit kushtetues.
Kjo pyetje është thelbësore.
Sepse, dikush që merr pjesë në debat mund t’i analizojë arsyet e një revolte.
Ai mund ta denoncojë dhunën policore.
Ai mund të shprehet se një qeveri duhet të japë dorëheqjen.
Por, të paraqitësh përshkallëzimin e përballjes si të vetmen rrugëdalje të mundshme, kërkon një argumentim jashtëzakonisht të fortë dhe të saktë.
Korrupsioni i supozuar i një qeverie nuk e shndërron automatikisht dhunën në një mekanizëm legjitim për zëvendësimin e institucioneve.
E drejta për të protestuar është një liri themelore.
Dhuna ndaj personave dhe dëmtimi i pronës duhet të shqyrtohen në varësi të rrethanave dhe ligjit në fuqi.
Ndërsa ruajtja e rendit duhet, nga ana e saj, të jetë në përputhje me kërkesat e domosdoshmërisë dhe proporcionalitetit.
Asnjëra nga këto përgjegjësi nuk i shfuqizon të tjerat.
13. Nga kritikat ndaj Edi Ramës, te paraqitja e ish-zyrtarëve si figura të opozitës.
Në këtë fjalim, Vudi Xhymshiti përmend edhe Arben Ahmetajn.
Ai sjell në vëmendje polemikat që lidhen me të, por thekson kërcënimet që ai ia atribuon rrjeteve të lidhura me pushtetin.
Kjo qasje mund të cilësohet si një pyetje gazetareske.
Pse narrativi mediatik rreth një ish-zyrtari qeveritar, ndonjëherë, vë më shumë theksin te shkëputja e tij nga qeveria aktuale, sesa te përgjegjësitë që ai ka mbajtur kur ishte pjesë e saj?
Akuzat duhet të verifikohen.
Kërcënimet e pretenduara duhet të dokumentohen.
Procedurat gjyqësore duhet të respektohen.
Megjithatë, kundërshtimi ndaj Edi Ramës nuk mund të shërbejë automatikisht si dëshmi e integritetit.
Një ish-drejtues, i cili sot kritikon pushtetin, duhet të jetë i hapur ndaj pyetjeve mbi vendimet që ka marrë kur vetë ishte pjesë e atij pushteti.
Ky parim vlen edhe për zyrtarët e Partisë Demokratike që kanë mbajtur poste publike gjatë qeverisjes së Sali Berishës.
14. Populli shqiptar ka nevojë për mirëqenie, jo thjesht për mbijetesë.
Në një pjesë tjetër të fjalimit të tij, Vudi Xhymshiti përdor një krahasim mes popullit dhe një menaxheri, të cilit i është besuar administrimi i shtëpisë.
Ky shembull ilustron një parim thelbësor demokratik: ata që qeverisin nuk janë pronarët e shtetit.
Ata përmbushin një mision të përkohshëm në shërbim të qytetarëve.
Megjithatë, një aspekt i fjalimit të tij më bëri përshtypje të veçantë.
Ai përshkruan nevojat e popullit, duke përmendur në veçanti bukën dhe kushtet bazë të jetesës.
“Bukë në gojë”: të kesh bukë për të ngrënë.
Ky është fjalori i mbijetesës.
Megjithatë, tridhjetë e pesë vjet pas rënies së diktaturës, debati politik në Shqipëri nuk duhet të kufizohet më vetëm te kushtet minimale të ekzistencës.
Qenies njerëzore nuk i mjafton vetëm buka.
Ajo ka nevojë për strehim të denjë.
Ka nevojë për siguri.
Ka nevojë për shëndetësi, arsim, kulturë dhe drejtësi.
Ka nevojë të jetë në gjendje të krijojë një familje, pa frikën e pasigurisë për të ardhmen.
Ka nevojë për perspektiva profesionale.
Ka nevojë për liri dhe pjesëmarrje qytetare.
Ka nevojë për njohje dhe dinjitet.
Është pikërisht kjo ambicie që unë e quaj kalimi nga një shoqëri mbijetese në një shoqëri me qëndrueshmëri demokratike.
Shteti shqiptar nuk duhet thjesht t’u lejojë qytetarëve të tij të mbijetojnë. Ai duhet t’u ofrojë atyre mjetet për të jetuar.
Dhe gazetarët duhet ta vendosin këtë çështje në qendër të hetimeve të tyre.
15. Hetimi i agjentëve të huaj nga Serbia përbën një përgjegjësi të veçantë.
Pjesa më delikate e ndërhyrjes së Vudi Xhymshitit ka të bëjë me praninë e pretenduar të personelit të huaj, të përfshirë në operacione kundër protestuesve.
Sipas fragmenteve të transkriptuara, ai pretendon se nga jashtë vendit janë futur grupe të organizuara, me mbështetjen e autoriteteve të Beogradit.
Bëhet fjalë për individë jo-shqiptarë, të cilët dyshohet se kanë marrë pjesë në akte dhune kundër protestuesve të rinj.
Këto pretendime janë veçanërisht serioze.
Ato përfshijnë, potencialisht, një shtet të huaj.
Ato vënë në pikëpyetje sovranitetin e Shqipërisë.
Ato sfidojnë autoritetet kombëtare dhe strukturat e sigurisë.
Dhe ato rrezikojnë të ndikojnë në perceptimet e ndërsjella mes popujve të Ballkanit.
Megjithatë, asnjë pretendim i kësaj natyre nuk mund të vërtetohet vetëm përmes pamjeve të personave të maskuar apo dëshmive anonime.
Prania e individëve me rroba civile nuk e vërteton kombësinë e tyre.
Automjetet pa shenja dalluese nuk dëshmojnë ndërhyrje të huaj.
Vështirësitë në komunikim, të vërejtura në një skenë të filmuar, nuk mjaftojnë për të përcaktuar nëse një agjent i përket ndonjë shërbimi sigurie serb.
Duhet të shqyrtohen identitetet, dokumentet e mundshme operacionale, procesverbalet e marrjes në pyetje, automjetet, dëshmitë dhe zinxhirët e komandës.
Nuk mjafton të thuhet se një palë e përfshirë është e huaj, për të konkluduar se një fuqi e huaj po organizon një operacion represiv.
Ky dallim është thelbësor.
16. Një akuzë e kundërshtuar zyrtarisht nga Policia e Shtetit.
Më 16 tetor 2026, Policia e Shtetit Shqiptar mohoi publikisht përfshirjen e oficerëve të policisë serbe në operacionin e saj të datës 15 tetor.
Ajo bëri të ditur se agjentët e angazhuar ishin pjesë e personelit të saj.
Ky mohim, në vetvete, nuk përbën një hetim të pavarur.
Megjithatë, ai përbën një element kontradiktor, të cilin gazetarët duhet ta përfshijnë në punën e tyre.
Prandaj, është e nevojshme të hetohen provat e paraqitura nga autorët e akuzave dhe të krahasohen këto elemente me informacionet nga autoritetet kompetente.
Çdo rast dhune policore që konstatohet, duhet të hetohet.
Arrestimet e parregullta duhet të hetohen.
Por, këto hetime nuk duhen ngatërruar me çështjen e veçantë të një ndërhyrjeje të mundshme të huaj.
17. Një artikull në anglishte të matur; deklarata në shqip me tone më kategorike.
Më 16 tetor 2026, “Gunpowder Chronicles” publikoi një artikull me titull:
A i është drejtuar Edi Rama forcave të huaja për të ruajtur kontrollin e tij mbi Shqipërinë?
Ky tekst, i shpërndarë në faqen e verifikuar të Facebook-ut të Vudi Xhymshitit, flet për persona të maskuar, automjete pa shenja dalluese dhe dëshmi konfidenciale lidhur me një përfshirje të mundshme të personelit nga Serbia.
Megjithatë, në artikull pranohet shprehimisht se nuk është vërtetuar në mënyrë të pavarur një përfshirje e tillë.
Gjithashtu, theksohet se pamjet në dispozicion nuk mjaftojnë për të përcaktuar kombësinë, punëdhënësin apo zinxhirin komandues të individëve të përfshirë.
Këto rezerva janë të rëndësishme.
Ato kërkojnë një kujdes të domosdoshëm gazetaresk.
Megjithatë, në deklaratat me gojë në gjuhën shqipe, të cilat i kam dëgjuar në NTV, disa pretendime duket se paraqiten me më shumë siguri.
Është pikërisht ky ndryshim që më shqetëson.
Pse informacioni, i cili në artikullin në anglisht paraqitet si i paverifikuar, duket se bëhet më kategorik kur prezantohet para publikut shqiptar?
Kjo pyetje kërkon një krahasim të saktë midis botimit me shkrim dhe regjistrimit të plotë të ndërhyrjes televizive.
Pa një verifikim të tillë, nuk mund t’i atribuohet automatikisht dikujt qëllimi për të nxitur urrejtje.
Por, kjo situatë justifikon kërkesën për një shpjegim nga palët e përfshira.
E vërteta nuk mund të ketë një standard në anglisht dhe një tjetër në shqip. Qytetarët e Shqipërisë, Kosovës dhe të mbarë Ballkanit meritojnë të njëjtin rigorozitet gazetarak si lexuesit ndërkombëtarë.
19. Roli i veçantë i gazetarëve shqiptarë në diasporë.
Besoj se gazetarët shqiptarë që jetojnë dhe punojnë në Evropën Perëndimore, apo diku tjetër në botë, mbajnë një përgjegjësi të veçantë.
Ne kemi qasje në tradita të tjera profesionale.
Mund të vëzhgojmë mekanizma të tjerë të kontrollit demokratik.
Mund të ballafaqojmë metoda të ndryshme gazetarie.
Mund të kuptojmë se si funksionojnë ballafaqimi i palëve, e drejta e përgjigjes dhe verifikimi përmes dokumenteve.
Por do të ishte kontradiktore të tregojmë rigorozitet të lartë para një publiku ndërkombëtar, e ndërkohë të jemi më pak të kujdesshëm kur u drejtohemi qytetarëve të vendeve tona të origjinës.
Lexuesit dhe shikuesit tanë nuk e meritojnë një gazetari të përafërt apo sipërfaqësore.
Ata meritojnë një gazetari që hulumton.
Që verifikon.
Që i vë në dyshim burimet.
Që i krahason deklaratat me dokumentet.
Që pranon t’i korrigjojë gabimet.
Dhe që refuzon të shndërrohet në zgjatim mediatik të një strategjie partiake.
Mund të kemi pikëpamje të ndryshme politike, por nuk duhet të kemi standarde të ndryshme për të vërtetën.
Është pikërisht në këtë frymë që kam zgjedhur t’i kërkoj sqarime drejtpërdrejt Vudi Xhymshitit – përmes një qasjeje kolegjiale dhe ballafaquese – përpara se të nxjerr përfundime përfundimtare në aspektin deontologjik.
-V-
GJASHTË MILIONË DOLLARËT E LOBIMIT NË SHBA: TË NDIQSH PARATË PËR TË KUPTUAR PUSHTETIN.
20. Kontrata me “Continental Strategy”: një dokument zyrtar që kërkon një hetim financiar.
Përtej deklaratave në media, një dosje tjetër meriton një vend thelbësor në analizën e krizës shqiptare.
Bëhet fjalë për aktivitetet e lobimit të Partisë Demokratike të Sali Berishës në Shtetet e Bashkuara.
Më 24 prill 2025, një marrëveshje përfaqësimi u regjistrua pranë Departamentit të Drejtësisë të SHBA-së, në bazë të Aktit për Regjistrimin e Agjentëve të Huaj (FARA).
Dosja mban numrin 7545.
Firma amerikane “Continental Strategy LLC” figuron si përfaqësuese e Partisë Demokratike të Shqipërisë.
Marrëveshja parashikon një pagesë prej 250,000 dollarësh në muaj, për një periudhë prej njëzet e katër muajsh.
Si rrjedhim, vlera e mundshme e kontratës arrin në gjashtë milionë dollarë, pa llogaritur tarifat shtesë.
Flamur Noka, sekretari i përgjithshëm i Partisë Demokratike, është ndër personat përgjegjës për këtë marrëveshje.
Nuredin Seçi, anëtar i diasporës shqiptare në Shtetet e Bashkuara, figuron si garantues financiar.
Ky dokument konfirmon ekzistencën e kontratës dhe kushtet e saj kryesore.
Megjithatë, ai nuk i jep përgjigje automatikisht pyetjes thelbësore.
Kush po e financon, në të vërtetë, këtë operacion?
21. Gjashtë milionë dollarë: kontrata është publike, por duhet përcaktuar burimi i këtyre fondeve.
Në atë kohë, Partia Demokratike e paraqiti operacionin si të financuar përmes kontributeve nga anëtarë të diasporës, veçanërisht nëpërmjet një strukture të quajtur “Make Albania Great Again”.
Një shpjegim i tillë kërkon të mbështetet me dokumente financiare.
Cilët donatorë kanë kontribuar?
Çfarë shumash janë dhënë?
Në cilat data?
Nga cilat llogari?
Sipas cilave rregulla deklarimi?
Çfarë burimesh ekonomike i kanë mundësuar këto kontribute?
Dhe çfarë roli konkret ka luajtur garantuesi financiar?
A do të ishte e gabuar të supozohej se askush në diasporë nuk mund të përballojë shuma të tilla?
Gjithashtu, nuk do të mjaftonte të mbështeteshim thjesht te një pretendim i përgjithshëm se fondet vijnë nga patriotë që jetojnë në Shtetet e Bashkuara.
Në vetvete, diaspora nuk përbën një burim financimi të identifikueshëm. Kontributet duhet të jenë të dokumentuara në përputhje me ligjet në fuqi.
22. Shuma e raportuar prej 750,000 dollarësh: një kontradiktë që kërkon shpjegim.
Më 16 janar 2026, ABC News Albania dhe Gazeta Tema raportuan informacione të nxjerra nga pasqyrat financiare të regjistruara në Shtetet e Bashkuara.
Sipas këtyre publikimeve, “Continental Strategy” dyshohet se ka marrë në vitin 2025 dy pagesa, në vlerë totale prej 750,000 dollarësh, të destinuara drejtpërdrejt për Partinë Demokratike të Shqipërisë.
Ky informacion kërkon një shqyrtim të kujdesshëm.
Kjo, pasi duket se bie ndesh me shpjegimin publik, i cili flet kryesisht për një financim nga një fondacion i diasporës.
Këto dy versione nuk janë domosdoshmërisht të papajtueshme.
Është e mundur që një organizatë të ketë marrë kontribute paraprake, përpara se të kryente pagesa ndaj një subjekti në SHBA.
Por, kjo duhet të vërtetohet.
Nëse Partia Demokratike figuron si paguese, nga vijnë burimet e regjistruara në llogaritë e saj?
A vijnë nga kontribute?
Nga donacione individuale?
Nga kontribute të bizneseve?
Nga kredi?
Nga ndërmjetës?
Nga ndonjë fondacion?
Dhe si janë deklaruar këto burime?
Gjithashtu, është e nevojshme të bëhet dallimi midis shumave të parashikuara në kontratë dhe shumave të paguara realisht.
Gjashtë milionë dollarë është vlera e mundshme e kontratës.
Shuma prej 750,000 dollarësh, e raportuar për vitin 2025, përkon me pagesat e pasqyruara në dokumentet e bëra publike në media.
Këto kategori nuk duhen ngatërruar kurrë me njëra-tjetrën.
23. FARA është një deklaratë administrative, e cila nuk vërteton origjinën e ligjshme të fondeve.
Departamenti i Drejtësisë i SHBA-së sqaron se regjistrimi i një deklarate FARA nuk garanton saktësinë e saj dhe as nuk vërteton përputhshmërinë e plotë të veprimeve të deklaruara me ligjin.
FARA rregullon transparencën e aktiviteteve që zhvillohen në Shtetet e Bashkuara për llogari të interesave të huaja.
Ajo kërkon, në veçanti, ruajtjen e dokumenteve kontabël dhe të atyre që lidhen me mbështetjen financiare.
Megjithatë, ekzistenca e një kontrate të deklaruar nuk vërteton automatikisht se të gjitha burimet e përdorura nga dërguesi i huaj janë siguruar në mënyrë të ligjshme.
Ky dallim është thelbësor.
Transparenca e nënshkrimit nuk është e njëjtë me transparencën e fondeve.
Depozitimi i një dokumenti nuk duhet të interpretohet si një miratim i përgjithshëm i aktiviteteve financiare për të cilat bëhet fjalë.
Por, mungesa e transparencës publike lidhur me një financim nuk mjafton, gjithashtu, për të provuar pastrimin e parave.
Për të përcaktuar natyrën e një vepre penale, nevojitet një hetim mbi origjinën e fondeve, transaksionet, përfituesit dhe kërkesat ligjore në fuqi.
24. Çështja në SPAK është diçka që shkon përtej një debati të thjeshtë.
Në prill të vitit 2025, mediat shqiptare raportuan se SPAK-u kishte nisur hetime lidhur me kontratën e lobimit.
Ky zhvillim tregon se çështjet financiare kanë tërhequr edhe vëmendjen e autoriteteve përgjegjëse për luftën kundër korrupsionit dhe krimit të organizuar.
Është e nevojshme të ndiqet ecuria e kësaj çështjeje.
Çfarë dokumentesh janë siguruar?
A janë krahasuar llogaritë e Partisë Demokratike me deklarimet e bëra sipas FARA-s?
Çfarë shumash janë verifikuar?
A janë marrë në pyetje garantuesit financiarë?
A e ka shqyrtuar Komisioni Qendror i Zgjedhjeve në Shqipëri detyrimet për deklarim?
A është vendosur bashkëpunim me autoritetet amerikane?
Dhe cilat rezultate mund të bëhen publike pa cenuar hetimet?
Fakti që kryhen verifikime nuk përbën provë fajësie.
Por, kjo tregon se ka çështje që mund të shqyrtohen nga pikëpamja ligjore.
Një parti që kërkon transparencë për financat qeveritare, duhet të pranojë të njëjtin kontroll edhe për burimet e saj financiare.
25. Seksioni 7031(c) i legjislacionit amerikan: përjashtim në rregullat e imigracionit apo heqje e përcaktimit (sanksionit)?
Më 19 maj 2021, Departamenti Amerikan i Shtetit e kishte përcaktuar publikisht Sali Berishën, duke iu referuar informacioneve të besueshme lidhur me korrupsionin në shkallë të gjerë.
Ky vendim bazohej në seksionin 7031(c) të Kodit të Shteteve të Bashkuara.
Kjo kishte çuar në kufizime hyrjeje në Shtetet e Bashkuara për Berishën dhe disa anëtarë të familjes së tij, të cilët konsideroheshin si persona të padëshirueshëm.
Në qershor të vitit 2026, ish-lideri njoftoi se situata e tij kishte ndryshuar dhe se kufizimet ishin hequr.
I pyetur nga agjencia Reuters, Departamenti i Shtetit konfirmoi se kishte dhënë përjashtime për disa individë të përcaktuar (sanksionuar) gjatë administratës së mëparshme, për arsye që lidhen me interesin e menjëhershëm kombëtar.
Megjithatë, ai nuk i ka identifikuar publikisht përfituesit e këtij vendimi të përgjithshëm.
Ky dallim është thelbësor.
Një përjashtim në fushën e imigracionit mund t’i lejojë një personi të hyjë në territorin e SHBA-së, edhe pse arsyet fillestare të përcaktimit të tij si person i sanksionuar mund të mos jenë zhdukur domosdoshmërisht.
Një leje udhëtimi nuk përbën një vërtetim gjyqësor pafajësie.
Një deklaratë politike që sugjeron rehabilitim nuk zëvendëson një sqarim zyrtar lidhur me masën ligjore në fuqi.
Prandaj, duhet shtruar pyetja: a është tërhequr përcaktimi fillestar, a është dhënë një përjashtim individual dhe çfarë informacioni mund të bëhet publik në përputhje me ligjin?
26. Udhëtimi në Amerikë në shtator të vitit 2026 përbën një komunikim politik dhe një realitet diplomatik.
Sali Berisha u shfaq në Shtetet e Bashkuara në shtator të vitit 2026.
Aktivitetet e tij janë pasqyruar gjerësisht në mediat shqiptare dhe nga mbështetësit e tij.
Ai mori pjesë në aktivitete politike dhe u takua me personalitete të ndryshme.
Megjithatë, duhet bërë dallimi midis kontakteve partiake, takimeve me zyrtarë të zgjedhur dhe vendimeve zyrtare të administratës amerikane.
Prania në një tubim politik nuk përbën një vendim të Departamentit të Shtetit.
Një takim me një personalitet amerikan nuk nënkupton se qeveria e SHBA-së mbështet zyrtarisht rikthimin në pushtet.
Përdorimi i lobimit nuk dëshmon, në vetvete, se hapat e ndërmarrë kanë sjellë një rezultat konkret diplomatik.
Pyetja që më intereson është kjo:
Si i shndërrojnë aktorët politikë shqiptarë ngjarjet diplomatike apo ato partiake në mesazhe të destinuara për opinionin publik të brendshëm?
Dhe çfarë provash paraqesin ata kur këto ngjarje përshkruhen si fitore politike?
27. Një fushatë e gjerë lobimi, e ndjekur nga një krizë e brendshme – kjo është një sekuencë kohore që duhet shqyrtuar, por jo një lidhje shkakësore e vërtetuar tashmë.
Kjo renditje kohore meriton të hetohet.
Përpjekjet për lobim nisin në vitin 2025.
Në qershor të vitit 2026, Berisha njofton një ndryshim në statusin e tij në SHBA.
Në shtator, ai kthehet në Shtetet e Bashkuara.
Në tetor, kriza shqiptare hyri në një fazë veçanërisht të rëndë dhune.
Kjo sekuencë ngre pyetje.
Megjithatë, ajo nuk vërteton se demonstratat u organizuan për shkak se përpjekjet diplomatike nuk dhanë rezultatet e dëshiruara.
Për të mbështetur një hipotezë të tillë, do të duheshin fakte shtesë.
Komunikime.
Vendime.
Financime.
Udhëzime.
Lidhje organizative.
Qëllime të dokumentuara në mënyrë eksplicite.
Kronologjia mund të ofrojë një të dhënë, por ajo, në vetvete, nuk përbën provë të një koordinimi politik.
Kjo është pikërisht arsyeja pse hetimi financiar dhe analiza e ligjërimeve mediatike duhet të kryhen paralelisht.
– VI –
NGA VITI 1997 DERI NË VITIN 2026: ALTERNATIVAT DHE QËNDRUESHMËRIA E FIGURAVE TË MËDHA POLITIKE.
28. Zjarret e tetorit ringjallin kujtimin e vitit 1997.
Duke parë pamjet e Tiranës, hasi skena që të kujtojnë krizën e vitit 1997.
Më pak zjarre.
Frika.
Përballjet.
Cënueshmëria e institucioneve.
Akuzat mes zyrtarëve politikë.
Kërkesa për një ndryshim të plotë të pushtetit politik.
Megjithatë, duhet ruajtur saktësia historike.
Në vitin 1997, Shqipëria përjetoi shembjen e skemave piramidale, grabitjen e armëve dhe një çorganizim masiv të shtetit.
Kriza aktuale, sado serioze të jetë, nuk duhet përshkruar automatikisht si një luftë civile identike me atë të vitit 1997.
Krahasimi përqendrohet te rreziqet dhe mekanizmat politikë.
Ajo që më shqetëson nuk është aq përsëritja e saktë e ngjarjeve, sa mundësia e shfaqjes së të njëjtave metoda për marrjen dhe mbajtjen e pushtetit.
29. Fatos Nano, fitorja socialiste e vitit 1997 (rotacioni i dytë i përgjakshëm pas-komunist, pas atij të vitit 1991) dhe rikthimi i Berishës në vitin 2005.
Kriza e vitit 1997 u pasua nga zgjedhje të fituara nga Partia Socialiste dhe aleatët e saj.
Duhet kujtuar se Partia Socialiste e Shqipërisë nuk u themelua përmes metodave demokratike; ajo thjesht vazhdoi të qëndronte në skenën politike, duke ndjekur vendimet e brendshme të Kongresit të Partisë Komuniste të Punës, të periudhës së diktaturës.
Nuk kemi të bëjmë me një pyetje retorike, por me një realitet të pashmangshëm: fakti që Partia Socialiste e Shqipërisë është vazhdimësia e partisë së vetme të diktaturës – një parti që, për gjysmë shekulli, ushtroi terror, shfarosje dhe krime kundër njerëzimit ndaj popullsisë shqiptare, si dhe praktikoi diskriminimin.
Fatos Nano rikthehet në qeverisje.
Partia Socialiste dominoi më pas periudhën 1997–2005, me disa kryeministra të njëpasnjëshëm.
Nano luan një rol qendror në historinë e kësaj force politike, ku më vonë Edi Rama u bë një nga figurat kryesore – madje, mund të thuhet, trashëgimtari i tij i zgjedhur. Në vitin 2005, Sali Berisha u rikthye në pushtet pas një fitoreje zgjedhore, pavarësisht shkatërrimit të vendit në vitin 1997.
Duke kujtuar qëndrimet e tij lidhur me dënimin e krimeve të tmerrshme të diktaturës në shkurt të vitit 1991, me shprehjen: “Të gjithë bashkëfajtorë dhe të gjithë bashkëmbijetues”, duke shtuar këtu edhe lidhjet e tij të ngushta me diktaturën, si dhe rolin e tij drejtues në krye të lëvizjeve studentore të viteve ’90.
Ky ndërrim pushteti nuk ishte një luftë e re civile.
Por ai konfirmon praninë e qëndrueshme të dy blloqeve të mëdha politike brenda institucioneve.
Një pyetje historike mbetet ende.
Çfarë reformash thelbësore janë zbatuar për të parandaluar që praktikat, të cilat janë kundërshtuar nën një shumicë, të mos përsëriten nën shumicën pasuese?
Kjo pyetje shkon përtej individëve.
Ajo ka të bëjë me vazhdimësinë e strukturave administrative, ekonomike dhe politike.
30. Edi Rama në vitin 2013: zëvendësimi i Berishës, por për të transformuar çfarë?
Në vitin 2013, Edi Rama erdhi në pushtet pas fitores zgjedhore të koalicionit të tij.
Kjo ngjarje nuk duhet ngatërruar me rrethanat e vitit 1997.
Megjithatë, ajo u parapri nga një përballje e gjatë me qeverinë e Berishës.
Opozita u përpoq të bashkonte forca të ndryshme rreth një qëllimi të përbashkët: t’i jepte fund qeverisjes në fuqi.
Problemi nuk qëndron te formimi i një koalicioni.
Kjo është një praktikë normale në demokraci.
Problemi lind kur qëllimi për të zëvendësuar liderin merr një rëndësi shumë më të madhe sesa përcaktimi i mekanizmave kontrollues, të cilëve do t’u nënshtrohet pasardhësi i tij.
Në vitin 2013, ishte e nevojshme të shqyrtohej jo vetëm pse Berisha duhej të largohej nga pushteti, por edhe se çfarë garancish do t’i mundësonin Shqipërisë të mos përsëriste të njëjtat abuzime.
Në vitin 2026, kjo pyetje shtrohet sërish.
Por këtë herë, ajo ka të bëjë me Edi Ramën.
31. 1991, 1997, 2005, 2013, 2026 – një sekuencë që ngre pikëpyetje.
Që nga rënia e komunizmit, Sali Berisha ka marrë pjesë në të gjitha momentet kyçe të historisë politike shqiptare.
Ai ishte një nga figurat kryesore të opozitës antikomuniste.
Ai shërbeu si president gjatë krizës së vitit 1997.
Ai ishte Kryeministër midis viteve 2005 dhe 2013.
Sot, ai udhëheq një pjesë të madhe të opozitës.
Edi Rama, nga ana e tij, është bërë një nga personalitetet dominuese të Partisë Socialiste dhe e drejton qeverinë që nga viti 2013, duke mbetur një aktor i rëndësishëm politik – qoftë si ministër, si drejtues i kryeqytetit, etj.
Pra, kemi një binom të pandashëm: Berisha-Rama, dhe anasjelltas.
Rrethanat historike janë të ndryshme.
Përgjegjësitë individuale duhen shqyrtuar për secilën periudhë.
Megjithatë, jetëgjatësia politike e këtyre figurave dëshmon për një vështirësi reale në arritjen e një rinovimi, i cili shpesh ka ndodhur përmes ngjarjeve të dhunshme.
A mundet një popull të realizojë një kthesë të vërtetë demokratike, nëse debati publik vazhdon të përqendrohet kryesisht te të njëjtët liderë prej tridhjetë e pesë vitesh?
Rotacioni zgjedhor mbetet i domosdoshëm.
Por ai nuk mund të shihet si fundi i një transformimi demokratik.
32. Gërdeci në vitin 2008: një katastrofë që ndodhi në prag të një momenti historik në marrëdhëniet me NATO-n.
Më 15 mars 2008, shpërthimi në vendin e demontimit të municioneve në Gërdec shkaktoi një katastrofë njerëzore dhe materiale.
Në atë kohë, Sali Berisha ishte Kryeministër.
Më 3 prill 2008, NATO-ja e ftoi zyrtarisht Shqipërinë të niste bisedimet për anëtarësim.
Vendi u bë anëtar i Aleancës më 1 prill 2009.
Kjo afërsi kohore vlen të mbahet mend.
A nuk dëshmon kjo se katastrofa mund të jetë shkaktuar qëllimisht për të penguar anëtarësimin?
Për më tepër, Shqipëria anëtarësohet në NATO gjatë qeverisjes së Berishës.
Megjithatë, ky precedent mbetet i rëndësishëm për shqyrtimin e përgjegjësive administrative, tregjeve që lidhen me përpunimin e municioneve, sigurinë e objekteve dhe kontrollin politik mbi aktivitete të ndjeshme.
Diplomacia e madhe ndërkombëtare nuk duhet të çojë kurrë në harresën e përgjegjësive kombëtare lidhur me sigurinë e qytetarëve.
33. Tetor 2026; pra, kriza përkon me një fazë të re të procesit të anëtarësimit në Evropë.
Më 13 tetor 2026, Bashkimi Evropian dhe Shqipëria mbyllën përkohësisht negociatat për Kapitullin 20, që i kushtohet politikës së biznesit dhe politikës industriale.
Ky hap është pjesë e procesit të anëtarësimit.
Ai nuk përbën ende anëtarësimin e Shqipërisë në Bashkimin Evropian.
Njëkohësisht, demonstratat po merrnin një përmasë shqetësuese.
Kjo njëkohësi më bën të pyes veten.
Por, sërish, duhet bërë dallimi mes faktit historik dhe hipotezës politike.
Nuk është vërtetuar se përplasjet ishin organizuar me qëllim pengimin e anëtarësimit.
Përkundrazi, paqëndrueshmëria e zgjatur mund t’i dobësojë reformat dhe t’i ndërlikojë negociatat.
E ardhmja evropiane e Shqipërisë nuk duhet të bëhet peng i një përballjeje midis qeverisë dhe kundërshtarëve të saj të dikurshëm.
– VII –
FORUMI PËR DIALOG POLITIK DHE ÇËSHTJA E NJË QEVERIE TË PËRKOHSHME.
34. Janar 2026; Forumi për Dialog Politik shfaqet para përplasjeve të tetorit.
Një ngjarje meriton vëmendje të veçantë.
Më 26 janar 2026, politologu dhe bashkëpunëtori i ngushtë i Sali Berishës, Ermal Hasimja, prezantoi publikisht një nismë të quajtur “Forumi për Dialog Politik”.
Objektivi i deklaruar ishte nxitja e bashkëpunimit midis disa forcave opozitare.
Nismëtarët e forumit theksuan, në veçanti, zgjedhjet e lira, luftën kundër korrupsionit dhe krimit të organizuar, si dhe nevojën për të ndërtuar një alternativë politike.
Mes emrave që lidhen publikisht me këtë nismë ishin Ermal Hasimja, Altin Gjeta, Redi Ramaj, Florjan Hackaj dhe Hektor Ruci, të gjithë bashkëpunëtorë të ngushtë të Sali Berishës.
Data e krijimit është e rëndësishme.
Forumi ekzistonte disa muaj para përplasjeve të tetorit, të cilat përbënin fazën pasuese të protestës së “flamingos”.
Prandaj, ai nuk mund të paraqitet si një reagim i improvizuar ndaj krizës aktuale.
A tregon ekzistenca e tij e mëparshme se ai mund të jetë krijuar për të përgatitur një ringjallje të manifestimeve?
Kjo hipotezë kërkon një shqyrtim të aktiviteteve, takimeve, financimit dhe vendimeve të tij reale.
35. Ermal Hasimja dhe marrëdhëniet me Sali Berishën.
Forumi për Dialog Politik ka zhvilluar diskutime me disa liderë të opozitës, përfshirë Sali Berishën.
Kjo afrimitet është e dokumentuar.
Kjo ngre pyetje të ligjshme lidhur me pavarësinë e forumit dhe natyrën e alternativës që ai propozon.
Duhen shqyrtuar qëndrimet e shprehura nga formacione të ndryshme.
Disa e mirëpritën parimin e dialogut.
Të tjerë kanë vendosur kushte.
Ka edhe nga ata që shprehën skepticizëm lidhur me një bashkëpunim që mund t’i shërbente opozitës tradicionale.
A tregojnë këto divergjenca pikërisht faktin se opozita shqiptare nuk përbën një bllok të unifikuar?
Një forum që e paraqet veten si i pavarur, duhet ta dëshmojë pavarësinë e tij përmes mënyrës së funksionimit, e jo vetëm përmes deklaratave.
Kush i merr vendimet?
Kush i financon takimet?
Kush i përfaqëson formacionet pjesëmarrëse?
Kush i përcakton orientimet?
Dhe çfarë mandati i kanë besuar qytetarët atij?
36. Ermal Hasimja Kryeministër? Dallimi mes thirrjeve në rrjetet sociale dhe një vendimi politik.
Që nga radikalizimi i krizës, kanë qarkulluar diskutime mbi mundësinë e formimit të një qeverie të përkohshme ose teknike.
Disa postime në rrjetet sociale përmendin Ermal Hasimjen si një figurë të mundshme.
Megjithatë, një propozim i shprehur në internet duhet dalluar nga një vendim zyrtar i marrë nga institucionet kompetente.
Asnjë thirrje individuale nuk mund të zëvendësojë një proces kushtetues.
Çështja më e rëndësishme nuk është thjesht emri i Kryeministrit të ardhshëm.
Ky është vetëm një nga kriteret për përzgjedhjen e anëtarëve të një qeverie.
Kush e ka legjitimitetin për të emëruar një qeveri të përkohshme?
Mbi çfarë baze kushtetuese?
Me çfarë mbështetjeje parlamentare?
Për sa kohë?
Me çfarë aftësish?
Dhe në çfarë kushtesh do t’u kalohej pushteti institucioneve që dalin nga zgjedhjet?
37. A mundet një qeveri e përkohshme të riprodhojë pushtetin që pretendon se po zëvendëson?
Këtu qëndron një nga shqetësimet e mia kryesore.
Një qeveri mund të cilësohet si e përkohshme.
Ajo mund të paraqitet si teknike, e pavarur ose qytetare.
Por këto cilësime nuk garantojnë as paanshmërinë dhe as kompetencën e saj.
Është e nevojshme të shqyrtohet e kaluara e anëtarëve të saj.
Përgjegjësitë e tyre të mëparshme politike.
Interesat e tyre ekonomike.
Marrëdhëniet e tyre me kompanitë.
Konfliktet e mundshme të interesit.
Burimet e tyre të financimit.
Lidhjet e tyre me strukturat partiake.
Dhe mënyra se si përpiqen të kontrollojnë institucionet.
Një qeveri e përkohshme nuk duhet të shndërrohet në mekanizmin përmes të cilit rrjetet e vjetra politike rikthehen në pushtet nën emra të rinj.
Parandalimi konsiston në përcaktimin e këtyre garancive përpara çdo emërimi.
38. A mund të krijohet një qeveri e pavarur në një vend të karakterizuar nga dyshime për korrupsion?
Vështirësia në Shqipëri është e thellë.
Ndër dekada, shumë zyrtarë kanë lëvizur midis partive, ministrive, kompanive, mediave dhe institucioneve.
Megjithatë, do të ishte e padrejtë të supozohej se kushdo që ka mbajtur një post publik është domosdoshmërisht i përfshirë në veprimtari kriminale.
Duhen shmangur gjykimet kolektive.
Një tranzicion i vërtetë demokratik duhet të bazohet në kritere objektive.
Deklarimi i pasurisë dhe interesave.
Kontrolli i konflikteve të interesit.
Transparenca në emërime.
Mbrojtja e pavarësisë së gjyqësorit.
Kontrolli i financimit të politikës.
Publikimi i angazhimeve qeveritare.
Llogaridhënia ndaj Parlamentit.
Dhe mundësia e kontrollit nga ana e qytetarëve.
Pyetja nuk duhet të jetë: cili personazh paraqitet si shpëtimtar?
Ajo duhet shtruar ndryshe.
Çfarë institucionesh do ta pengojnë këtë zyrtar të ri të përsërisë abuzimet e paraardhësve të tij?
39. “As Berisha, e as Rama” – dhe as sistemi i tyre; prandaj, fjala e popullit nuk duhet të konfiskohet.
Disa protestues shprehin refuzim ndaj dy figurave kryesore që kanë dominuar prej kohësh politikën shqiptare.
Ky qëndrim nuk mund t’u vishet automatikisht të gjithë protestuesve.
Por ai ekziston dhe meriton të dëgjohet.
Do të ishte, pra, kontradiktore nëse qytetarët që i kanë hedhur poshtë strukturat e vjetra politike, në fund të mobilizimit të tyre, do të gjenin një qeveri të përbërë kryesisht nga personalitete që vijnë nga të njëjtat rrjete.
E drejta për të protestuar kundër Edi Ramës nuk përbën një mandat të dhënë për Sali Berishën.
Refuzimi i Sali Berishës nuk përbën mbështetje për Edi Ramën.
Dhe dëshira për ripërtëritje demokratike nuk duhet reduktuar në një operacion rikonfigurimi partiak.
Populli nuk i përket as qeverisë, as opozitës.
– VIII –
URGJENCA PËR TË PARANDALUAR: ÇFARË NA PRET PAS FLAKËVE?
40. Pyetja thelbësore është: kush do të përfitojë politikisht nga kriza?
Që në fillim të kësaj pjese të dytë, shtroj një pyetje që shkon përtej ngjarjeve të përditshme.
Kush do të përfitojë politikisht nga kriza?
Kjo nuk është një akuzë.
Është çështje analize institucionale.
Një mobilizim mund të jetë i sinqertë.
Kërkesat mund të jenë legjitime.
Dhuna mund të ushtrohet nga grupe të caktuara, pavarësisht organizatorëve paqësorë.
Dhe disa aktorë politikë mund të përpiqen të përfitojnë nga situata, pa qenë ata nismëtarët e saj.
Prandaj, duhen analizuar interesat, strategjitë, komunikimet dhe financimet.
Por, a do të dëshmonte përsëritja historike e rotacionit mes dy partive të mëdha një marrëveshje të fshehtë mes liderëve të tyre, kur të dyja palët mbështesin një kod zgjedhor që përjashton vullnetin e qytetarëve?
Pyetja e vërtetë ka të bëjë me mekanizmat që bëjnë të mundur dominimin e tyre të zgjatur.
Si të parandalohet që qytetarët të mbajnë mbi supe koston njerëzore të krizës, ndërsa të tjerë korrin përfitimet politike?
41. Lodhja e njerëzve është një rrezik për demokracinë që rrallë merret në shqyrtim.
Në krizat e mëdha, ekziston një moment veçanërisht i rrezikshëm.
Nuk bëhet fjalë thjesht për momentin kur përplasjet arrijnë kulmin.
Është momenti kur qytetarët fillojnë të lodhen.
Ndërsa demonstratat vazhdojnë.
Kur familjet kanë frikë.
Kur bizneset mbyllen.
Kur studentët nuk mund t’i ndjekin më normalisht mësimet.
Kur punëtorët humbasin ditë pune e pagesa.
Kur dhuna bëhet e përsëritur.
Atëherë shfaqet rreziku i dorëzimit.
Qytetarët mund të përfundojnë duke pranuar një zgjidhje, thjesht sepse duan që telashet të marrin fund.
Dhe kjo zgjidhje mund të mos i përmbushë pretendimet e tyre fillestare.
Lodhja kolektive mund të bëhet një faktor konfiskimi politik.
Kjo është arsyeja pse dialogu duhet të ndërhyjë përpara se popullsia të shterohet.
Dhe kjo është arsyeja pse propozimet e tranzicionit duhet të shqyrtohen me rigorozitet.
42. Policia duhet të mbrojë qytetarët, jo një kamp politik.
Kriza ngre gjithashtu çështjen e rolit të zbatimit të ligjit.
Policia duhet të jetë në gjendje të mbrojë njerëzit, ndërtesat dhe institucionet.
Por ata gjithashtu duhet të respektojnë të drejtën për të demonstruar në mënyrë paqësore.
Ndërhyrjet duhet të jenë të nevojshme, proporcionale dhe të kontrolluara.
Dhuna e kryer kundër oficerëve të policisë duhet të hetohet.
Dhuna e dyshuar policore duhet të jetë subjekt i hetimeve të pavarura.
Gazetarët duhet të jenë në gjendje të dokumentojnë operacionet e zbatimit të ligjit pa u ekspozuar ndaj dhunës së paligjshme.
Policia i përket Republikës.
Ajo nuk mund të reduktohet në mbrojtjen personale të një Kryeministreje.
Dhe ajo nuk duhet të paraqitet si armik politik i protestuesve.
Një shtet demokratik duhet të mbrojë njëkohësisht qytetarët e tij dhe t’i mbajë forcat e tij të sigurisë përgjegjëse para ligjit.
43. Gjendja e jashtëzakonshme është një vendim kushtetues që nuk mund t’i shërbejë një interesi partiak.
Ndjekja e dhunës kërkon një vlerësim serioz të rrezikut.
Nëse institucionet e zakonshme bëhen të paafta për të mbrojtur sigurinë publike dhe nëse përmbushen kushtet kushtetuese, autoritetet kompetente mund të detyrohen të shqyrtojnë mekanizmat e jashtëzakonshëm të parashikuar nga ligji shqiptar.
Neni 173 i Kushtetutës ka të bëjë në veçanti me mundësinë e shpalljes së gjendjes së jashtëzakonshme në rrethana të caktuara.
Por një vendim i tillë nuk duhet të bëhet kurrë një instrument për ruajtjen e një qeverie.
Ai kërkon një bazë ligjore.
Ai duhet të respektojë procedurat kushtetuese.
Ai duhet të jetë i kufizuar dhe proporcional.
Dhe duhet të ruajë garancitë themelore.
Gjendja e jashtëzakonshme duhet t’i shërbejë mbrojtjes së Republikës, jo mbrojtjes së një partie të caktuar.
Ajo nuk mund të përbëjë një përgjigje automatike ndaj çdo sfide.
Ajo duhet të jetë përgjigje ndaj një kërcënimi të konstatuar në mënyrë objektive.
44. NATO: parandalimi i destabilizimit, pa e shndërruar një krizë të brendshme në një operacion ushtarak automatik.
Shqipëria është anëtare e NATO-s që nga 1 prilli 2009.
Ky anëtarësim ka një dimension të rëndësishëm strategjik.
Një krizë e zgjatur, në varësi të zhvillimit të saj, mund të ndikojë në sigurinë rajonale ose të ngjallë shqetësime te aleatët.
Neni 4 i Traktatit të Atlantikut të Veriut i lejon një shteti anëtar të kërkojë konsultime kur beson se integriteti i tij territorial, pavarësia politike ose siguria janë të kërcënuara.
Megjithatë, ky dispozicion nuk çon automatikisht në ndërhyrje ushtarake.
Gjithashtu, protestat e brendshme – vetëm për faktin se ekzistojnë – nuk përbëjnë një situatë që aktivizon mbrojtjen kolektive.
Megjithatë, konsideroj se një shqyrtim paraprak midis institucioneve shqiptare dhe partnerëve të tyre euroatlantikë do të ishte i përshtatshëm, nëse rreziqet rajonale do të ishin konstatuar mjaftueshëm.
NATO ka gjithashtu një funksion këshillimor politik dhe parandalues.
Nuk duhet pritur që një krizë e brendshme të marrë përmasa rajonale përpara se të merren në konsideratë mekanizmat e duhur diplomatikë parandalues.
45. Precedenti i vitit 1997 është arsyeja pse ndërhyrja ndërkombëtare duhet të mbahet mend siç duhet.
Në vitin 1997, serioziteti i krizës shqiptare e shtyu Këshillin e Sigurimit të Kombeve të Bashkuara të miratonte Rezolutën 1101.
U autorizua krijimi i një force të përkohshme shumëkombëshe.
Operacioni “Alba” u zhvillua nën komandën italiane.
Ky nuk ishte një operacion ushtarak i NATO-s.
Kjo saktësi historike është thelbësore.
Situata e vitit 2026 nuk duhet të barazohet automatikisht me atë të vitit 1997.
Megjithatë, ky precedent tregon se një krizë e brendshme mund të shndërrohet në një shqetësim ndërkombëtar kur kërcënon seriozisht sigurinë dhe kushtet për një ndërhyrje humanitare.
Çdo veprim ndërkombëtar duhet të respektojë ligjin, sovranitetin shtetëror dhe procedurat përkatëse.
Parandalimi diplomatik duhet t’i paraprijë çdo shqyrtimi për masa të jashtëzakonshme.
46. Bashkimi Evropian – një anëtarësim që duhet të transformojë institucionet.
Anëtarësimi në Evropë, sipas meje, përbën një horizont thelbësor për Shqipërinë.
Jo sepse Bashkimi Evropian mund t’i zëvendësojë udhëheqësit shqiptarë.
Por sepse procesi i anëtarësimit përfshin kërkesa për reforma që duhet të zbatohen nga çdo qeveri.
Pavarësia e gjyqësorit.
Transparenca e prokurimeve publike.
Kontrolli i financimit të politikës.
Mbrojtja e të drejtave themelore.
Liria e shtypit.
Lufta kundër krimit të organizuar.
Konkurrenca e ndershme.
Dhe garancitë për sundimin e ligjit.
Këto kërkesa nuk duhet të jenë objekt negociatash në varësi të interesave të një shumice apo të opozitës së saj.
Më 13 tetor 2026, u shënua një etapë e re në negociatat evropiane.
Megjithatë, ky përparim nuk duhet të errësojë seriozitetin e situatës së brendshme.
Evropa duhet ta mbështesë të ardhmen demokratike të Shqipërisë, pa u bërë mbështetëse e një udhëheqësi të caktuar dhe as mjet politik në duart e kundërshtarëve të tij.
47. Shqipëria dhe ekuilibri në Ballkanin Perëndimor.
Shqipëria zë një vend të veçantë në Ballkan.
Popullatat shqiptare kanë lidhje historike, familjare dhe kulturore me disa vende të rajonit, konkretisht me Kosovën, Maqedoninë e Veriut, Serbinë dhe Malin e Zi.
Prandaj, stabiliteti i Shqipërisë mund të ketë pasoja të rëndësishme për të gjithë rajonin.
Megjithatë, nuk duhet supozuar se një krizë e brendshme shndërrohet domosdoshmërisht në një konflikt rajonal.
Duhen shqyrtuar rreziqet specifike.
Tensionet ndërshtetërore.
Flukset ekonomike.
Lëvizjet e popullsisë.
Pasojat e mundshme për sigurinë.
Dezinformimi.
Dhe pasojat e mundshme për institucionet rajonale.
Shqipëria nuk duhet të shndërrohet në një faktor shtesë paqëndrueshmërie.
Ajo duhet të jetë në gjendje të kontribuojë në një hapësirë ballkanike të bazuar te bashkëpunimi, paqja dhe integrimi evropian.
48. Kosova dhe Ballkani nuk duhet të vuajnë pasojat e një përballjeje të re politike shqiptare.
Siguria e Kosovës mbetet një çështje e rëndësishme e stabilitetit rajonal.
Shtetet e Bashkuara, NATO, Bashkimi Evropian dhe partnerë të tjerë i kanë kushtuar burime të konsiderueshme diplomatike, financiare dhe të sigurisë parandalimit të konflikteve dhe ndërtimit të paqes.
Një krizë e zgjatur shqiptare mund të ndërlikojë disa ekuilibra rajonalë.
Por këto pasoja duhet të vlerësohen, jo të supozohen.
Stabiliteti i Ballkanit nuk mund të varet vetëm nga marrëveshjet midis udhëheqësve.
Ai duhet të mbështetet në institucione, bashkëpunim të fortë rajonal dhe shoqëri të afta për t’i rezistuar manipulimeve nacionaliste.
Akuzat e paverifikuara që përfshijnë shtetas serb janë veçanërisht të ndjeshme në këtë kontekst.
Ato duhet të trajtohen me rigorozitet të jashtëzakonshëm.
E vërteta duhet të mbrojë paqen. Dhe paqja nuk mund të mbrohet në mënyrë të qëndrueshme nga dezinformatat.
– IX –
NGA MBIJETA TE QËNDRUESHMËRIA, NDËRTONI SHQIPËRINË E NESËRM.
49. Pyetja e vërtetë shoqërore është, pse të rinjtë vazhdojnë të duan të largohen?
Shqipëria nuk do të jetë në gjendje të ndërtojë një demokraci të qëndrueshme nëse një pjesë e konsiderueshme e të rinjve të saj konsideron se e ardhmja e saj qëndron domosdoshmërisht jashtë vendit.
Pasiguria.
Vështirësitë në punësim.
Pasiguria.
Pabarazia territoriale.
Qasja në strehim.
Cilësia e arsimit.
Kushtet e punës.
Dhe besimi në drejtësi.
Këto çështje duhet të bëhen qendrore.
Emigracioni nuk është thjesht një fenomen demografik.
Ai ndikon në ekonomi, në jetën familjare dhe në kapacitetet e ardhshme të institucioneve.
Por, ai përfaqëson gjithashtu një vendim individual, i cili mund të merret lirisht.
Prandaj, çështja politike qëndron në mundësimin që qytetarët të largohen nëse dëshirojnë, pa u ndjerë të detyruar ta bëjnë këtë për të jetuar me dinjitet dhe liri.
50. Një demokraci nuk mund të ndërtohet vetëm me bukë dhe një çati.
Fjalori i mbijetesës mbetet thellësisht i pranishëm në debatin publik shqiptar.
Por zhvillimi demokratik duhet të shkojë më tej.
Një qytetar ka nevoja materiale.
Ai gëzon gjithashtu të drejta.
Ai duhet të jetë në gjendje të ushtrojë mendimin e tij kritik.
Të marrë pjesë në vendimmarrje.
Të kuptojë institucionet.
Të ndihet i mbrojtur.
Të ketë qasje në kulturë.
Të ndërtojë marrëdhënie shoqërore dhe familjare në siguri.
Dhe të përfytyrojë një të ardhme që nuk kufizohet vetëm në përballimin e krizës së radhës.
Përparimi i vërtetë nuk ka të bëjë thjesht me përmirësimin e aftësisë për të mbijetuar. Ai konsiston në zhvillimin e aftësisë për të jetuar lirisht dhe me dinjitet.
51. Një popullatë që ka përjetuar tmerrin e diktaturës ka nevojë për një rindërtim të thellë demokratik, shoqëruar me mbështetje psikologjike.
Rënia e një diktature nuk krijon automatikisht një shoqëri demokratike.
Transformimi institucional duhet të shoqërohet nga një transformim qytetar.
Të mësuarit e lirive.
Respekti për pluralizmin.
Aftësia për të dalluar e gjykuar.
Përgjegjësia.
Edukimi ligjor.
Kultura e debatit dhe e mendimit kritik.
Dhe aftësia për të vënë në dyshim udhëheqësit, si dhe bindjet e veta.
Një popull që ka jetuar për dekada të tëra nën frikë, mund të ruajë reflekse mosbesimi ndaj institucioneve.
Këto vështirësi mund të përcillen ndër breza.
Prandaj, rindërtimi demokratik duhet të marrë parasysh edhe dimensionet njerëzore, arsimore dhe shoqërore të tranzicionit.
Shqipëria duhet të zhvillojë kapacitetet e nevojshme për t’i shndërruar konfliktet në debate, akuzat në hetime dhe zemërimin në angazhim qytetar.
52. Edhe media ka nevojë për qëndrueshmëri demokratike.
Rinovimi i jetës politike nuk mund të ndodhë pa një transformim të gazetarisë.
Media duhet të mbetet e lirë.
Ajo duhet të jetë në gjendje të kritikojë si qeverinë, ashtu edhe opozitën.
Duhet të jetë në gjendje të kryejë hetime mbi financimet, pasuritë dhe rrjetet e ndikimit.
Por, me këtë liri vjen edhe përgjegjësia.
Dhe të mos i paraqesë pretendimet si fakte të vërtetuara.
Të mos i shndërrojë pamjet e shkëputura në prova të një komploti.
Dhe të mos e ngatërrojë dëshminë e një burimi me një konfirmim të pavarur.
T’u japë mundësinë për t’u përgjigjur personave ndaj të cilëve ngrihen akuza.
Dhe t’i shpjegojë publikut se çfarë mbetet ende e panjohur.
Një shtyp i pavarur nuk është një shtyp pa opinione. Është një shtyp që di t’i dallojë opinionet e veta nga informacioni që përcjell.
– X –
APELI IM: TË PARANDALOHET NJË KONFISKIM I RI I TRANZICIONIT SHQIPTAR.
53. Çfarë duhet të garantojnë institucionet shqiptare duke filluar nga tani.
Prioriteti i parë urgjent është mbrojtja e njerëzve.
Qytetarët duhet të kenë mundësinë të protestojnë në mënyrë paqësore.
Punonjësit e policisë duhet të jenë në gjendje t’i kryejnë detyrat e tyre brenda kornizës ligjore.
Gazetarët duhet të jenë në gjendje t’i dokumentojnë ngjarjet pa u frikësuar.
Dhuna e ushtruar ndaj njerëzve duhet të hetohet.
Dëmet duhet të hetohen.
Përgjegjësitë e mundshme politike duhet të hetohen në përputhje me rregulloret në fuqi.
Por urgjenca e dytë është e natyrës institucionale.
Duhet të përgatitet një rrugëdalje e besueshme nga kriza.
Një rrugëdalje që nuk varet vetëm nga largimi apo qëndrimi i Edi Ramës.
Një zgjidhje që ruan pavarësinë e sistemit gjyqësor.
Një rrugëdalje që nuk i shndërron hetimet financiare në instrumente të përballjes partiake.
Një zgjidhje që garanton transparencën e çdo propozimi për një qeveri tranzicioni.
Dhe një rrugëdalje që u mundëson qytetarëve të rifitojnë besimin te mekanizmat demokratikë.
54. Një thirrje drejtuar Shteteve të Bashkuara lidhur me transparencën e lobimit dhe vendimeve diplomatike.
Besoj se duhet kërkuar një sqarim me dokumente nga autoritetet kompetente amerikane në lidhje me dosjen e “Strategjisë Kontinentale”.
Departamenti i Drejtësisë, në kuadër të kompetencave të tij sipas FARA-s (Akti i Regjistrimit të Agjentëve të Huaj), mund të shqyrtojë përputhshmërinë e pasqyrave financiare dhe dokumenteve.
Departamenti i Shtetit mund të saktësojë fushëveprimin ligjor të vendimeve të tij lidhur me kufizimet e migracionit, brenda kufijve të informacionit që është i autorizuar të bëjë publik.
Autoritetet gjyqësore shqiptare duhet të shqyrtojnë burimet e financimit, kur kanë një bazë ligjore për ta bërë këtë.
Kjo nuk do të thotë se Uashingtoni mbështet fshehurazi ndonjë formacion politik.
Qëllimi është të parandalohet përdorimi i vendimeve amerikane në debatin shqiptar për të krijuar interpretime që nuk përputhen domosdoshmërisht me fushëveprimin e tyre ligjor.
Transparenca duhet të mbizotërojë mbi narrativat për “fitore diplomatike”.
55. Një apel drejtuar Bashkimit Evropian, Këshillit të Evropës dhe OSBE-së.
Bashkimi Evropian duhet të mbështesë reformat e nevojshme për anëtarësimin.
Këshilli i Evropës duhet të vazhdojë të promovojë garancitë që lidhen me të drejtat themelore, lirinë e shprehjes dhe sundimin e ligjit.
OSBE-ja mund të kontribuojë në monitorim, dialog dhe parandalimin e tensioneve.
Këto institucione nuk duhet t’i zëvendësojnë autoritetet shqiptare.
Por ato mund të mbështesin mekanizma të pavarur verifikimi, të inkurajojnë pluralizmin dhe të kujtojnë detyrimet demokratike që vlejnë për të gjithë aktorët.
Duhet të shqyrtohen sulmet e mundshme ndaj të drejtave të protestuesve.
Si dhe dhuna ndaj punonjësve të policisë dhe qytetarëve.
Duhet të hetohen pretendimet për ndërhyrje të huaja.
Praktikat e financimit politik duhet të bëhen transparente.
Dhe çdo projekt tranzicioni duhet të respektojë rregullat kushtetuese.
56. Pas krizës, kush do t’i kontrollojë kontrolluesit?
Një pyetje më duket veçanërisht e rëndësishme.
Edhe nëse do të formohej një qeveri e re, kush do ta garantonte llogaridhënien e saj?
Një qeveri e përkohshme mund të shpallë reforma.
Por kush do ta verifikojë zbatimin e tyre?
Ajo mund të premtojë zgjedhje të lira.
Por kush do t’i kontrollojë kushtet e organizimit të tyre?
Ai mund të shpallë një luftë kundër korrupsionit.
Por kush do ta parandalojë ndërhyrjen politike në hetime?
Ai mund të flasë për lirinë e shtypit.
Por a do të pranojë të intervistohet nga gazetarë të pavarur?
Demokracia nuk fillon me premtimin e një udhëheqësi.
Ajo fillon me mekanizmat që e bëjnë këtë premtim të verifikueshëm.
Dita pas krizës duhet përgatitur përmes institucioneve, e jo përmes kërkimit të një shpëtimtari të ri.
PËRFUNDIM I PËRGJITHSHËM: SHQIPËRIA NUK DUHET TË KTHEHET NË PIKËNISJE.
Që nga viti 1991, e kam parë Shqipërinë të kalojë nëpër periudha shprese, krize, konfrontimi dhe zhgënjimi.
Kam parë udhëheqës të largohen nga pushteti.
I kam parë të kthehen sërish.
Kam parë qytetarë që kërkojnë ndryshim.
Kam parë të njëjtat formacione politike të vazhdojnë të zënë një vend qendror.
Dhe kam parë breza të tërë të kërkojnë diku tjetër kushtet për një jetë më dinjitoze.
Sot, në tetor të vitit 2026, një krizë e re ngre të njëjtat pyetje thelbësore.
Por unë refuzoj ta konsideroj këtë përsëritje si një fatkeqësi të pashmangshme.
Ajo që më shqetëson nuk është vetëm fakti se Shqipëria po digjet sot. Është fakti se Shqipëria mund të zgjohet nesër me të njëjtat mekanizma pushteti.
Zjarret, në fund, do të shuhen.
Demonstratat, me kalimin e kohës, do të ndryshojnë formë.
Qeveritë mund të mbeten ose të zëvendësohen, sipas procedurave në fuqi.
Studiot televizive do të gjejnë tema të tjera.
Por qytetarët do të vazhdojnë të jetojnë me pasojat.
Studentët do të duhet të kthehen në universitetet e tyre.
Familjet do të duhet të përballen me shpenzimet e përditshme.
Punëtorët duhet t’i kthehen punës së tyre.
Të rinjtë do të duhet të vendosin nëse duan të qëndrojnë në vend.
Policia duhet të vazhdojë të mbrojë qytetarët.
Magjistratët do të vazhdojnë hetimet e tyre.
Dhe gazetarët duhet të vazhdojnë të kërkojnë të vërtetën.
Kjo është arsyeja pse besoj se përgjegjësia e gazetarisë është veçanërisht e rëndësishme sot.
Nuk mjafton vetëm të tregosh flakët.
Duhen identifikuar shkaqet e tyre.
Nuk mjafton vetëm të vësh në pikëpyetje udhëheqësit aktualë.
Duhen shqyrtuar edhe ata që pretendojnë t’i zëvendësojnë.
Nuk mjafton vetëm të flasësh për korrupsionin.
Duhet ndjekur gjurma e parave.
Nuk mjafton vetëm të denoncosh dhunën policore.
Duhet gjithashtu të mbrojmë lirinë e protestës paqësore dhe të kërkojmë përgjegjësi nga gjithsecili.
Nuk mjafton të paraqesësh një figurë si të pavarur.
Duhet të verifikosh marrëdhëniet, financat dhe angazhimet e saj.
Nuk mjafton të thuash se të rinjtë duan ndryshim.
Atyre duhet t’u jepet mundësia të marrin pjesë vërtet në përcaktimin e atij ndryshimi.
Dhe nuk mjafton vetëm të pretendosh anëtarësimin në Evropë.
Duhet të ndërtojmë institucionet që do ta bëjnë këtë anëtarësim të dobishëm në afatgjatë për qytetarët.
Kthehem sërish te kjo pyetje: kush do ta marrë pushtetin nesër?
Por dua të shkoj më tej.
Pse duhet ende ta konsiderojmë pushtetin si diçka që individët e marrin, e mbajnë ose e kalojnë te të tjerët?
Në një demokraci, pushteti nuk i përket një udhëheqësi.
Nuk i përket atij thjesht sepse e ka drejtuar vendin dje.
Nuk i përket atij sepse kontrollon një forcë politike.
Nuk i përket atij sepse zotëron kanale mediatike.
Nuk i përket atij sepse ka lidhje ndërkombëtare.
Nuk i përket atij thjesht sepse një krizë e ka dobësuar kundërshtarin e tij.
Pushteti është një përgjegjësi e përkohshme, e besuar nga qytetarët dhe që i nënshtrohet kontrollit të institucioneve.
Është pikërisht ky koncept që duhet të bëhet, më në fund, thelbësor në Shqipëri.
Nuk mund të ketë një transformim të vërtetë demokratik nëse qytetarët janë të dënuar të zgjedhin mes dy kampeve, të cilat rivalitetet e tyre i organizojnë gjithmonë brenda të njëjtit sistem.
Nuk mund të ketë pavarësi të vërtetë të medias nëse informacioni shndërrohet në një mjet për të marrë pushtetin.
Nuk mund të ketë luftë efektive kundër korrupsionit nëse financimi politik nuk kontrollohet me të njëjtën rigorozitet për të gjithë.
Nuk mund të ketë paqe të qëndrueshme nëse pretendimet e paverifikuara nxisin tensione kombëtare dhe rajonale.
Dhe nuk mund të ketë qëndrueshmëri demokratike nëse shoqëria duhet të presë një katastrofë tjetër përpara se të marrë në konsideratë reformat e saj.
Emergjenca e vërtetë nuk është thjesht shuarja e zjarreve. Është parandalimi që të njëjtët mekanizma politikë, ekonomikë dhe institucionalë të mos i përsërisin nesër krizat e djeshme.
Bashkimi Evropian duhet ta mbështesë këtë qëllim. Ursula von der Leyen, Kaja Kallas, Roberta Metsola, Emmanuel Macron, Friedrich Merz.
Shtetet e Bashkuara duhet të kontribuojnë në transparencën e vendimeve që bien nën juridiksionin e tyre. Departamenti i Shtetit i SHBA-së.
OSBE-ja dhe Këshilli i Evropës duhet të vazhdojnë të mbrojnë parimet demokratike. Alain Berset, Zyra e OSBE-së për Institucionet Demokratike dhe të Drejtat e Njeriut (ODIHR), Komisioneri i OSBE-së për të Drejtat e Njeriut, Asambleja Parlamentare e Këshillit të Evropës.
NATO-ja mund të luajë rolin e saj konsultativ dhe parandalues kur konstatohen rreziqe që lidhen me mandatin e saj. Asambleja Parlamentare e NATO-s
Megjithatë, përgjegjësia kryesore u mbetet institucioneve dhe qytetarëve shqiptarë. Reporterët pa Kufij (Zvicër), Le Figaro, Libération, Le Monde, BFMTV.
