Shkruan Qamil Gjyrezi
Një ditë i shkruajta Profesor Timo Fllokos një SMS, që po e botoj: ‘Profesor Kush ju emocion më shumë gjuha e folur apo e shkruar’? Profesor Timo u përgjigj me ‘qetësinë patetike’ që e ka pjesë të personalitetit: “Shkrimi është më perceptiv, fjala e folur ka forcë emocionale por më tërheq më shumë shkrimi i saj. Mjedën e shijoj më shumë se çdokënd që mund ta lexojë…”Në këndvështrimin semiotik, kjo përgjigje zbulon një konceptim të artit ku kuptimi lind nga marrëdhënia midis shenjës gjuhësore dhe ndërgjegjes së lexuesit. Kur Timo Flloko pohon se “shkrimi është më perceptiv”, ai i atribuon tekstit të shkruar aftësinë për të krijuar një proces më të thellë interpretimi. Fjala e shkruar nuk kufizohet në çastin e shqiptimit; ajo mbetet, rikthehet, rilexohet dhe prodhon vazhdimisht kuptime të reja. Në aspektin semiotik, shkrimi është një shenjë e hapur që e fton lexuesin në bashkëkrijimin e kuptimit. Nga ana tjetër, pohimi se “fjala e folur ka forcë emocionale” pranon se zëri është bartës i emocioneve dhe i energjisë së drejtpërdrejtë komunikative.
Për një aktor, fjala e folur është shenja e pranisë njerëzore; megjithatë, sipas tij, kjo forcë është kalimtare, ndërsa shkrimi mbetet një hapësirë reflektimi. Kulmi i kësaj përgjigjeje gjendet te fjalia: “Mjedën e shijoj më shumë se çdokënd që mund ta lexojë.” Kjo nuk është thjesht një deklaratë pëlqimi estetik. Në planin semiotik, ajo tregon një marrëdhënie personale dhe hermeneutike me veprën e Mjedës . Fjala “e shijoj” e zhvendos leximin nga një akt racional në një përjetim estetik, ku teksti nuk konsumohet vetëm me mendje, por edhe me ndjeshmëri artistike. Në këtë mënyrë, përgjigja e Timo Fllokos ndërton një hierarki të qartë të shenjave: emocioni i fjalës së folur është i menjëhershëm, ndërsa kuptimi i shkrimit është më i qëndrueshëm, më i thellë dhe më produktiv. Kjo qasje përputhet me profilin e tij si aktor dhe intelektual, për të cilin arti nuk përfundon në interpretimin skenik, por vazhdon në dialogun e heshtur ndërmjet tekstit dhe lexuesit. Nga kjo përgjigje del në pah edhe një tipar i personalitetit të tij artistik. Ai nuk e sheh gjuhën vetëm si mjet komunikimi, por si një univers shenjash ku emocioni, mendimi dhe kultura bashkëjetojnë.
Pikërisht kjo e bën marrëdhënien e tij me veprën e Ndre Mjedës një akt jo vetëm letrar, por edhe thellësisht semiotik. Kjo pjesë e përgjigjes së aktorit Timo Flloko është veçanërisht interesante, sepse prek thelbin e marrëdhënies midis tekstit, interpretimit dhe imagjinatës. Unë i përgjigjem Profesor Timos për analizën e parë: Përgjigje, analizë e vërtetë. Ai vazhdon më poshtë me një analizë të shkurtër brilante: “Shekspiri është më i thellë se çdo aktor sado i madh. Përfytyrimi është më i thellë se shembulli, sado që ky i fundit vlen ndonjëherë më shumë se libra në teori.” Në planin semiotik, ky pohim ndërton një hierarki të qartë të prodhimit të kuptimit artistik. Kur Timo Flloko thotë se Shekspiri është më i thellë se çdo aktor, ai dallon dy nivele të shenjës artistike. Teksti dramatik është burimi parësor i kuptimit, ndërsa aktori është interpretuesi i tij. Në këtë kuptim, autori krijon një univers pothuajse të pakufishëm kuptimesh, ndërsa aktori realizon vetëm një nga mundësitë që ai univers përmban. Kjo ide lidhet me konceptin e ‘veprës së hapur’ të Ecos: një tekst i madh nuk shteron në një interpretim të vetëm. Pohimi i dytë, “Përfytyrimi është më i thellë se shembulli”, është ndoshta elementi më filozofik i kësaj përgjigjeje. Përfytyrimi është një proces i brendshëm, ku lexuesi ose spektatori ndërton vetë kuptimet e shenjave.
Shembulli, pra interpretimi konkret, e orienton këtë proces, por njëkohësisht vendos kufij. Në këtë kuptim, imagjinata është një sistem shenjash më i pasur se çdo realizim i vetëm artistik. Megjithatë, Timo Flloko nuk e nënvlerëson praktikën. Kur shton se “shembulli vlen ndonjëherë më shumë se libra në teori”, ai pohon se përvoja konkrete e artit ka një fuqi të veçantë formuese. Në aspektin semiotik, shembulli është shenja që e bën teorinë të dukshme, të mishëruar dhe të përjetueshme.
Në tërësi, kjo përgjigje zbulon një filozofi artistike të bazuar në tri shtylla. E para është epërsia e veprës krijuese ndaj interpretimit të saj. E dyta është besimi se imagjinata e njeriut prodhon kuptime më të thella sesa çdo model i gatshëm. E treta është bindja se teoria dhe praktika nuk kundërshtojnë njëra-tjetrën, por plotësohen në procesin e formimit artistik. Semiotikisht, Timo Flloko e vendos krijimtarinë në një rend ku autori krijon shenjat, imagjinata i shumëfishon ato, ndërsa aktori u jep trup dhe zë. Pikërisht ky ekuilibër midis tekstit, përfytyrimit dhe interpretimit është një nga tiparet më domethënëse të mendimit të tij estetik.
Mendoj se këto fjali zbulojnë edhe diçka për vetë personalitetin e Timo Fllokos: megjithëse është aktor me përvojë, ai nuk e vendos aktorin në qendër të artit, por tekstin dhe imagjinatën. Kjo është një shenjë e përulësisë intelektuale dhe e besimit se arti i madh lind fillimisht nga mendimi krijues, e më pas nga interpretimi. Ky është një këndvështrim me vlerë të veçantë për një studim semiotik mbi teatrin. Si përfundim po citoj thënien: ‘Aktori i teatrit shërben si urë lidhëse midis ‘faqes së shkruar’ dhe audiencës. Përmes analizës rigoroze të tekstit dhe “magjike nëse”, interpretuesit i transformojnë fjalët statike në një realitet të gjallë, tredimensional. Ky interpretim imagjinativ zbulon të vërtetat emocionale dhe fizike të fshehura poshtë dialogut’.
