Shkruan Ermira Kondo, gazetare investigative e pavarur, mbrojtëse e të drejtave të njeriut
Raporti i Europolit për vitin 2024 kishte dhënë alarmin.
https://www.europol.europa.eu/how-we-work/operations/operational-taskforce-limit
Ky raport konfirmon se nuk po përballemi më me raste të izoluara, as me disa banda kriminale periferike.
Po përballemi me një ekosistem kriminal të vendosur, transnacional dhe të shkathët, të aftë të riorganizohet pas çdo arrestimi, të riciklojë aktorët e tij, të ndryshojë rrugët e tij, të përdorë firma ligjore, të pastrojë para dhe ta shndërrojë dhunën në një metodë paralele qeverisjeje.
Lidhur me Shqipërinë dhe Ballkanin Perëndimor, ky realitet nuk bie nga qielli. Është rezultat i një historie të gjatë që kalon si:
rënia e diktaturave,
kolapsi institucional,
varfëria,
mungesa e perspektivave të qëndrueshme ekonomike,
privatizimet e egra,
korrupsioni politik,
kapja e administratave,
emigrimi masiv, EKSODI i paramenduar që zëvendëson popullsitë, – – ekonomia informale dhe
instalimi progresiv i një mendësie ku paratë e shpejta kanë zëvendësuar punën, dinjitetin dhe ndërtimin e kombit.
Për një kohë shumë të gjatë, ne kemi dashur t’i shohim këto fenomene si aksidente.
Ose Europol tani tregon se kjo është një strukturë.
Rrjetet kriminale shqiptare, serbe dhe ballkanike nuk janë më vetëm grupe tranziti.
Ato marrin pjesë në zinxhirë transnacionalë të kokainës nga Amerika Latine, kanabisit, heroinës, porteve evropiane, logjistikës, kompanive të ekranit, pastrimit të parave, korrupsionit, dhunës, frikësimit dhe riinvestimit në ekonominë ligjore.
Ajo që është më serioze është kalimi nga një krim transporti në një krim ekosistemi.
Krimi i organizuar nuk kufizohet më vetëm në trafikun e drogës.
Ai organizon një ekonomi, një hierarki shoqërore, një kulturë frike, imitimi midis të rinjve, një normalizim të dhunës dhe një ide të rreme të suksesit.
Në shumë pjesë të Ballkanit Perëndimor, sektorët klasikë produktivë të industrisë, bujqësisë, turizmit të qëndrueshëm, kërkimit, inovacionit, artizanatit, ekonomisë kulturore, nuk janë ndërtuar, mbrojtur ose përmirësuar mjaftueshëm.
Në vend të tyre, ekonomia gri dhe ekonomia kriminale kanë marrë kontrollin.
Aty ku shteti nuk ofron të ardhme, rrjeti kriminal ofron një iluzion parash të shpejta, makinash luksoze, pushteti, frike nga të tjerët, dominimi shoqëror.
Ky iluzion shkatërron të rinjtë.
Një pjesë e të rinjve rritet në epokën dixhitale, por pa edukim të vërtetë qytetar, pa një kulturë të fortë demokratike, pa një horizont të vërtetë profesional. Ajo sheh në mediat sociale para të lehta, dhunë të inskenuar, klane të glorifikuara, trafikantë të shndërruar në modele.
Në disa mendësi, bërja e një pasurie përmes drogës nuk shihet më si turp, por si një arritje.
Është një nga shenjat më të rrezikshme të një shoqërie të plagosur, kur krimi bëhet i admiruar shoqërisht, kur dhuna bëhet e zakonshme, kur fshehja e drogës bëhet një investim, kur heshtja bëhet një strategji mbijetese.
Shqipëria krijoi SPAK-un.
Është një ndryshim i rëndësishëm institucional.
Por prania e një strukture të specializuar gjyqësore nuk është e mjaftueshme nëse e gjithë shoqëria mbetet e ekspozuar ndaj korrupsionit, frikës, klientelizmit, fshehjes së të drejtave dhe mungesës së perspektivës.
SPAK mund të arrestojë, hetojë, ndjekë penalisht.
Por nuk mundet, i vetëm, të ndryshojë një mentalitet kolektiv që është instaluar për tridhjetë vjet.
Pikërisht kjo është zemra e problemit që ne nuk luftojmë një ekosistem kriminal vetëm përmes arrestimeve.
Ai luftohet gjithashtu përmes arsimit, kulturës, punës, kujtesës, drejtësisë sociale, transparencës, rindërtimit moral, mbrojtjes së denoncuesve, edukimit të të rinjve dhe krijimit të një modeli tjetër suksesi.
Por ne duhet të shkojmë më tej.
Harta e krimit të organizuar nuk ndalet vetëm në Ballkanin Perëndimor.
Europol tregon ekzistencën e lidhjeve jashtë Bashkimit Evropian, veçanërisht me Amerikën Latine, Brazilin, Kolumbinë, Ekuadorin.
Kjo do të thotë që po përballemi me një gjeografi të dyfishtë kriminale, pra nga njëra anë Ballkani Perëndimor, hapësirë tranziti, rrjetesh njerëzore, pastrimi parash, dhune dhe riinvestimi dhe nga ana tjetër Amerika Latine, hapësirë prodhimi, portet, kartelet, grupet e armatosura, korrupsioni detar dhe lokal.
Këto dy hapësira nuk takohen sot rastësisht. Ato takohen në terrene të përgatitura nga një histori diktaturash, shtetesh të brishta, shërbimesh të korruptuara, varfërie, ekonomie informale, konflikti, ideologjish anti-perëndimore, rrjetesh klandestine, kulturash të Luftës së Ftohtë dhe mungesës së rindërtimit moral pas përçarjeve politike.
Në leximin tim si gazetare dhe një grua e angazhuar prej kohësh në avokimin e të drejtave të njeriut, këto lidhje nuk u shfaqën papritur.
Kontaktet midis disa vendeve të Ballkanit, Amerikës Latine dhe regjimeve armiqësore ndaj vlerave perëndimore kanë një histori të gjatë.
Ato nuk fillojnë me figurat e fundit të së majtës latino-amerikane, as me krizat aktuale.
Ato shkojnë më tej, te aleancat ideologjike, te regjimet autoritare, te solidaritetet anti-perëndimore, te trashëgimia e Titos, te lidhjet e mbajtura nga diktaturat, përfshirë atë të Enver Hoxhës në Shqipëri.
Sigurisht, kjo nuk do të thotë që një popullsi e tërë do të ishte kriminale.
Kjo do të ishte e gabuar dhe e padrejtë.
Bëhet fjalë për të kuptuar se si struktura të caktuara politike, ideologjike dhe kriminale i mbijetuan regjimeve, ndryshuan fytyrën e tyre, lanë diskurset zyrtare për të hyrë në ekonominë klandestine, pastaj në ekonominë ligjore përmes pastrimit të parave.
Kur diktaturat shemben pa drejtësi të vërtetë, pa lustracion, pa kujtesë, pa rindërtim arsimor dhe moral, metodat e tyre nuk zhduken.
Ato riciklohen.
Frika bëhet klientelizëm.
Shërbimi bëhet rrjet.
Propaganda bëhet ndikim.
Dhuna bëhet një mjet ekonomik.
Urrejtja ndaj vlerave demokratike bëhet cinizëm shoqëror.
Dhe paratë e pista bëhen pushtet.
Kjo është arsyeja pse drogat duhet të shihen jo vetëm si një produkt i paligjshëm, por si një armë e shkatërrimit të ngadaltë shoqëror.
Nuk shkatërron një qytet në një sekondë si një bombë.
Shkatërron trupa, familje, lagje, institucione, ekonomi, sisteme nervore dhe mendësi gjatë shumë viteve.
Dobëson shoqëritë nga brenda.
E shndërron vuajtjen njerëzore në një treg kriminal.
Nuk jemi më në Luftën e Ftohtë klasike, me kufijtë e saj të dukshëm, blloqet ushtarake, diskurset ideologjike dhe kërcënimet bërthamore.
Por ndoshta jemi në një vazhdimësi të transformuar nga kjo luftë në një luftë të ngadaltë, të përhapur, ekonomike, kriminale, psikologjike, të nxitur nga korrupsioni, droga, paratë e pista, shkatërrimi i të rinjve dhe dobësimi moral i shoqërive demokratike.
Armiqtë e vlerave perëndimore nuk kanë më nevojë të dërgojnë gjithmonë tanke.
Ata mund të qarkullojnë drogë, të korruptojnë porte, të blejnë ndërgjegje, të financojnë kompani, të vulgarizojnë dhunën, të banalizojnë paratë e pista dhe të shkatërrojnë të rinjtë përmes varësisë, magjepsjes kriminale dhe humbjes së monumenteve.
Por Evropa duhet të shohë edhe dobësinë e saj.
Kokaina vjen në Evropë sepse ka një kërkesë masive.
Pas kësaj kërkese, qëndrojnë konsumatorët, ankthi, vetmia, mjediset festive, presionet profesionale, vuajtjet psikologjike, një kulturë performance, një banalizim i konsumit dhe një humbje e monumenteve.
Konsumatori evropian nuk është jashtë sistemit.
Paratë e tij financojnë armë, porte të infiltruara, vrasje, polici të korruptuar, oficerë doganash të blerë, kompani ekranesh, vila, hotele, fushata ndikimi dhe investime strategjike.
Prandaj, Evropa nuk mund t’i denoncojë vetëm vendet e prodhimit ose të tranzitit nëse refuzon të shohë tregun e vet, kërkesën e vet dhe dështimet e veta.
Atje janë bumerangët.
Për vite me radhë, Evropa besonte se mund ta linte Ballkanin Perëndimor në një zonë pritjeje, midis premtimeve për integrim, lodhjes diplomatike, raporteve teknike dhe mungesës së transformimit të vërtetë shoqëror.
Gjatë kësaj kohe, krimi i organizuar ka përparuar më shpejt se institucionet.
Kur Evropa shkroi strategji, krimi hapi rrugë.
Kur Evropa kërkoi reforma, krimi bleu biznese.
Kur Evropa priste për prova, krimi rekrutoi një brez të ri.
Që nga viti 2021, me shfrytëzimin e të dhënave të Sky ECC, kemi mësuar shumë rreth rrjeteve të së kaluarës së afërt.
Por ja ku jemi në vitin 2026.
Një brez i ri ka hyrë në ekosistemin kriminal, pra më dixhital, më i shpejtë, më agresiv, më pak i lidhur me kodet e vjetra, më i aftë të përdorë mesazhe të koduara, kripto-asete, rrjete sociale, kompani, pornografi dhe bashkëpunim ndërkombëtar të globalizuar.
Pyetja nuk është më vetëm se çfarë kemi zbuluar rreth rrjeteve të vitit 2021?
Pyetja e vërtetë është, çfarë ndodhi midis viteve 2021 dhe 2026?
Cilët aktorë të rinj i kanë zëvendësuar të vjetrit?
Çfarë rrugësh janë hapur?
Cilët të rinj u rekrutuan?
Cilët sektorë ekonomikë janë depërtuar?
Çfarë portesh u përdorën? Çfarë asetesh u blenë?
Cilat parti, cilat media, cilat kompani, cilat administrata janë kontaminuar nga paratë e pista?
Krimi i organizuar po evoluon më shpejt se Shtetet.
Shteti bën ligje, por krimi ndryshon rrjedhën.
Shteti ndërton procedura, por krimi ndryshon mesazhet.
Shteti ndjek penalisht rrjetet e vjetra, por krimi tashmë investon në ndërmarrje të ligjshme.
Shteti punon me afate, por krimi punon me para, frikë, shpejtësi dhe përshtatshmëri.
Kjo është arsyeja pse integrimi i Ballkanit Perëndimor në Bashkimin Evropian nuk duhet të shihet vetëm si një gjest diplomatik.
Duhet të shihet si një domosdoshmëri strategjike.
Nëse Evropa dëshiron të mbrojë kufijtë, portet, të rinjtë, institucionet dhe ekonominë e saj, nuk mund ta lërë Ballkanin Perëndimor në një zonë gri, midis premtimit evropian dhe kapjes së kriminelëve.
Integrimi i Ballkanit Perëndimor nuk është mbyllja e syve.
Është e kundërta e hapjes së syve më gjerë.
Është për t’i futur këto vende në një kornizë më kërkuese të ligjit, kontrollit, transparencës, bashkëpunimit policor, drejtësisë financiare, konfiskimit të aseteve, mbrojtjes së informatorëve, reformës arsimore dhe transformimit shoqëror.
Evropa duhet të kuptojë se kufijtë e saj të vërtetë nuk janë vetëm gjeografikë.
Ato janë gjithashtu morale, ekonomike, arsimore dhe gjyqësore.
Nëse Ballkani Perëndimor mbetet një zonë e pastrimit të parave, tranzitit, dhunës dhe korrupsionit, Evropa do të kontaminohet.
Nëse përkundrazi këto vende integrohen me dëshirë, shoqërohen me guxim dhe transformohen thellësisht, atëherë Evropa do të jetë në gjendje të ndërhyjë drejtpërdrejt në këtë hapësirë strategjike në vend që të vuajë ndryshimet e saj.
Por integrimi nuk do të mjaftojë nëse mbetet thjesht administrativ.
Nuk luftohet kundër tridhjetë viteve të mentalitetit kriminal me format evropiane.
Duhet një projekt i transformimit njerëzor.
Ky ishte pikërisht kuptimi i projektit të paraqitur tashmë për të ndryshuar mentalitetin në Shqipëri.
Ky projekt nuk filloi nga një teori abstrakte.
Ai filloi nga një përvojë e jetuar.
Që nga viti 2003, si gazetar, kam denoncuar rrezikun e drogës, pastrimit të parave, rrjeteve kriminale dhe depërtimin e tyre në shoqëritë tona.
Pashë atë që shumë nuk donin ta shihnin të ndodhte.
E kuptova që droga nuk ishte vetëm një çështje policore, por një mekanizëm shkatërrimi shoqëror, familjar, institucional dhe moral.
Askush nuk më kuptoi.
Përkundrazi, kam vuajtur hakmarrje.
Dosja ime penale mban gjurmët e alarmeve të mia.
Ajo që duhej të njihej si punë gazetareske dhe mbikëqyrëse qytetare është kthyer kundër meje.
U sinjalizova jo sepse nuk kisha parë asgjë, por sepse e kisha parë shumë shpejt.
Sot, raportet ndërkombëtare konfirmojnë rrezikun që denoncova më shumë se njëzet vjet më parë.
Duhet guxim për të thënë se disa alarme ndëshkohen para se të njihen.
Disa alarmistë prishen para se paralajmërimet e tyre të bëhen prova.
Por një shoqëri që ndëshkon ata që e shohin rrezikun që po vjen, përfundon duke paguar shumë më shtrenjtë për verbërinë e saj.
