Shkruan Ermira Qerimi Kondo
Gazetare investigative e pavarur, mbrojtëse e të drejtave të njeriut.
Xhuana/Joana nuk është më gjallë.
Ajo ka vdekur.
Ajo është vrarë.
Ishte e re.
Ajo donte të jetonte.
Ajo donte të donte, të punonte, të ndërtonte një jetë të re, ndoshta një familje, ndoshta vetëm një ekzistencë të lirë, dinjitoze dhe normale.
Por Joana vdiq në rrethana që familja e saj refuzon t’i shohë të reduktuara në një “tragjedi personale”.
Kjo familje kërkon drejtësi.
Ajo pretendon se hetimi po shkon deri në fund.
Ajo kërkon që telefonat të ekzaminohen, të dëgjohen dëshmitarët, të sqarohen zonat në hije, të verifikohen gjurmët e dhunës së evokuar, që letra e lënë para vdekjes së saj të vërtetohet, që çdo person që ka pasur një rol në jetën e trashëgimtares së tij të merret në pyetje me rigorozitet.
Xhuana/Joana nuk është vetëm një emër.
Ajo është fytyra e një çështjeje kombëtare dhe evropiane, pra sa Xhuana/Joana të tjera ka për të humbur Shqipëria përpara se të përballet me dhunën ndaj grave?
Shqipëria nuk është një vend i largët, i humbur në fund të botës.
Shqipëria është në zemër të Evropës.
Ajo është anëtare e Këshillit të Evropës, kandidate për Bashkimin Evropian dhe palë në Konventën e Stambollit.
Por asnjë integrim evropian nuk mund të jetë i besueshëm nëse gratë dhe fëmijët mbeten të mbrojtur dobët, të keqkuptuar, të keqtrajtuar nga institucionet, nga shoqëria dhe nga një mentalitet patriarkal që politika shprehimisht shpesh refuzon ta transformojë.
Vrasja e femrave nuk është një “fakt i larmishëm”.
Vrasja e femrave nuk është thjesht vrasje.
Ky nuk është një mosmarrëveshje martesore që “kthehet keq”.
Kjo nuk është një dramë sentimentale.
Kjo nuk është një çështje private.
Vrasja e femrave është një krim dominimi.
Ai vret një grua sepse është grua, sepse dëshiron të largohet, sepse refuzon shoqërinë, sepse kërkon divorc, sepse dëshiron të punojë, sepse dëshiron të dashurojë ndryshe, sepse dëshiron të jetojë e lirë.
– Sot, sipas UN Women, femicidi ende nuk njihet si i tillë në Kodin Penal të Shqipërisë.
Observatori i Femicidit, i krijuar në mars 2024 nga Institucioni i Avokatit të Popullit të Shqipërisë me mbështetjen e UN Women, përbën përparim në monitorimin e vrasjeve të grave dhe vajzave për shkak të gjinisë, por UN Women specifikon se femicidi nuk njihet si krim në Kodin Penal të Shqipërisë.
Kjo mungesë njohjeje ligjore është serioze.
Atë që ligji nuk e emërton, shoqëria e minimizon.
Ajo që drejtësia e klasifikon në kategori të përgjithshme rrezikon të zhdukë rrënjën e krimit, si:
dominimi mashkullor, ndërmarrja bashkëshortore, xhelozia posesive, dhuna në familje, një dënim i shkaktuar ndaj një gruaje që dëshiron të zgjedhë jetën e saj.
Shqipëria duhet ta ndryshojë këtë ligj.
Feminicidi duhet të emërtohet, të njihet, të ndiqet penalisht dhe të ndëshkohet si një krim specifik.
Numrat ekzistojnë.
Heshtja nuk është më e mundur
Dhuna ndaj grave në Shqipëri nuk është një përshtypje.
Ato janë të dokumentuara.
Amnesty International shkruan se dhuna në familje ndaj grave dhe vajzave, e përhapur gjerësisht, ka vazhduar në Shqipëri. Raporti i saj specifikon se, gjatë gjashtë muajve të parë të vitit 2024, policia regjistroi 686 viktima femra të dhunës në familje, një rritje nga viti i kaluar. Amnesty gjithashtu thekson se mungesa e mbështetjes institucionale mund t’i detyrojë viktimat të kthehen te autorët e tyre.
Kjo pikë është thelbësore, duke shtuar në mentalitetin e dhunshëm të vendit, kështu që kur një grua nuk ka mbrojtje, nuk ka strehim, nuk ka ndihmë ligjore, nuk ka siguri ekonomike, ajo nuk është vërtet e lirë.
– Atij i thuhet të largohet, por nuk i jepen mjetet për të mbijetuar.
Ajo i thuhet të raportojë, por ajo nuk është e mbrojtur mjaftueshëm.
Asaj i thuhet të flasë, por ajo e di që fjalët e saj mund të mos kenë efekt.
Këshilli i Evropës, nëpërmjet GREVIO-s, publikoi në shtator 2024 raportin e tij të parë tematik mbi Shqipërinë në kuadër të Konventës së Stambollit. Raporti mirëpret disa reforma legjislative, veçanërisht në lidhje me dhunën në familje dhe Kodin Penal, por angazhohet në monitorimin e vazhdueshëm të zbatimit të Konventës së Stambollit dhe detyrimeve të integruara për parandalim, mbrojtje, ndjekje penale dhe politika.
Këto raporte nuk përmendin një detaj dytësor. Ato flasin për një problem strukturor.
Kur vret një grua, shkatërron shoqërinë.
-Një grua nuk është objekt.
– Një grua nuk është pronë.
– Një vajzë e re nuk është mall që pranohet ose refuzohet sipas interesave të një familjeje.
Një grua është qenie njerëzore.
Ajo është gjysma e shoqërisë.
Ajo është nënë, bijë, motër, grua, qytetare, punëtore, ndërgjegje, kujtesë dhe e ardhme e një vendi.
Kur vret një grua, nuk shkatërron vetëm një jetë.
– Ne shkatërruam një familje.
– Ne lënduam fëmijë.
– Ne helmojmë një shoqëri.
– Po vrasim të ardhmen.
Të lësh një grua në dhunë do të thotë të dënosh edhe fëmijët e saj.
Të lësh një nënë pas dore po krijon një brez të traumatizuar.
Të lësh një grua të re të vdesë pa të vërtetën po vret besimin tek shteti.
Mbrojtja e gruas është mbrojtje e fëmijës.
Të mbrosh fëmijën është mbrojtje e shoqërisë.
Mbrojtja e shoqërisë është investim në të ardhmen.
XHUANA/Joana kërkon drejtësi.
– Edhe gratë e heshtura
– Ka gra që flasin.
– Ka gra që ikën.
– Ka gra që heshtin për të mbrojtur fëmijët e tyre.
– Ka gra që vuajnë dhunë psikologjike, dhunë verbale, dhunë ekonomike, dhunë seksuale, dhunë në familje.
– Ka gra që nuk paraqesin ankesë sepse e dinë se mund të mos jenë të mbrojtura.
– Ka gra që kthehen te abuzuesi i tyre pa mbështetje.
– Dhe ka nga ato që vdesin.
Xhuana/Joana ishte e re.
Ajo përfaqësonte këtë brez të ri të grave shqiptare që duan të jetojnë ndryshe, pra:
punëtore, të duan lirisht, të zgjedhin të ardhmen e tyre, të ndërtojnë familjet e tyre,
të mos jenë më robëreshë të një vjehrri, burri, klani, një mentaliteti të vjetër.
Por në Ballkan, shumë shpesh, gruaja që dëshiron të jetë e lirë shqetësohet.
– Gruaja që lind shqetëson.
– Gruaja që punon shqetëson.
– Gruaja që thotë/flet shqetëson.
– Gruaja që refuzon poshtërimin shqetëson.
Dhe ndonjëherë, ajo liri i kushton jetën.
-II-
Shqipëria, një vend sui generis i mbijetesës laike, kështu që edhe mentaliteti vret.
Shqipëria është një vend mbi gjininë.
Historia e saj nuk mund të lexohet si ajo e një shteti të zakonshëm.
Është një vend mbijetese, një vend që, për shekuj me radhë, ka mësuar të mbrojë veten përpara se të mësojë të rindërtojë veten.
Kjo kujtesë kolektive e mbijetesës ka formësuar familjet, marrëdhëniet shoqërore, heshtjet, frikërat, besnikëritë dhe dhunën.
Gjatë shekujve të pushtimit osman, gruaja shqiptare shpesh u vendos në zemër të dhunës historike, pra:
objekt i dominimit,
i zotërimit,
i poshtërimit,
i kontrollit familjar dhe të komunitetit.
Trupi i tij nuk ishte vetëm një trup individual, por u bë një territor simbolik.
– Të sulmoje gruan ishte të sulmoje familjen.
– Të kontrolloje gruan, ishte të pretendoje të mbroje nderin.
– Burgosja e gruas ishte të besohej se mbronte kombin.
Kjo logjikë e mbrojtjes evoluoi, me kalimin e kohës, në një logjikë angazhimi.
Nën diktaturën komuniste, Shqipëria përjetoi një formë tjetër dhune, atë të inxhinierisë totale sociale.
Shteti pretendonte të ndërtonte “burrin e ri”, por kurrë nuk e çliroi thellësisht gruan.
E ka përdorur atë si forcë pune, si imazh propagande, si simbol të barazisë së shpallur, duke ruajtur strukturat e frikës, mbikëqyrjes, heshtjes, përdhunimit të shtuar dhe nënshtrimit.
Gruaja u “emancipua” zyrtarisht, por ajo mbeti e bllokuar në një shoqëri të militarizuar, patriarkale dhe të kontrolluar, ku individi nuk ekzistonte përballë shtetit.
Pas vitit 1990, Shqipëria duhet të kishte përfituar nga një punë e jashtëzakonshme shëruese psikologjike kombëtare.
Një popull që del nga një diktaturë ekstreme nuk mund të hyjë në demokraci pa shoqërim, pa drejtësi tranzicionale, pa fjalë, pa kujtesë, pa kujdes kolektiv.
Duhet të kishte dëgjuar traumat, të kishte rindërtuar besimin, të kishte formësuar institucionet, të kishte edukuar brezat e rinj, të kishte shoqëruar familjet, të kishte mbrojtur gratë dhe fëmijët.
Por kjo nuk ndodhi.
Tridhjetë e pesë vjet pas rënies së regjimit komunist, Shqipëria mbetet një rob i një mentaliteti mbijetese, dominimi dhe ikjeje.
Shoqëria duket se ka ndryshuar, por reflektimet e thella mbeten, ende si:
klani para individit,
heshtja para së vërtetës,
nderi para jetës,
posedimi para dashurisë,
frika para drejtësisë.
Në këtë kontekst, gratë shumë shpesh mbeten një monedhë shkëmbimi, midis familjeve, midis interesave, midis aleancave, midis reputacionit, midis pushtetit dhe pafuqisë.
Ato mbajnë peshën e traditës, peshën e varfërisë, peshën e turpit, peshën e heshtjes dhe peshën e dështimit institucional.
Dhuna ndaj grave, pra, nuk është vetëm një dhunë individuale. Është gjithashtu simptoma e një shoqërie që nuk i ka shëruar kurrë plagët e saj historike.
-III-
Kur politika refuzon të investojë për të ndryshuar mentalitetet.
Çështja atëherë bëhet politike.
– Pse shteti shqiptar nuk investon masivisht në edukimin kundër dhunës?
– Pse shkolla nuk mëson sistematikisht respektin për gratë, pëlqimin, barazinë, zgjidhjen e konflikteve pa dhunë?
– Pse djemtë nuk edukohen për të kuptuar se dashuria nuk është posedim?
– Pse vajzat duhet të mësojnë ende të mbrojnë veten në vend që të jetojnë të lira?
– Pse nënat ende duhet të ikin me fëmijët e tyre për të mbijetuar?
– Pse të rinjtë largohen nga vendi në vend që të ndërtojnë të ardhmen e tyre?
Sepse një mentalitet i lirë përmbys sistemet e dominimit.
Një popull i arsimuar, i vetëdijshëm, i shëruar nga frika e tij, i aftë të mbrojë gratë dhe fëmijët e tij, nuk mund të sundohet më nga frika, klientelizmi, korrupsioni, perandoria apo manipulimi.
Kjo është arsyeja pse ndryshimi i mentalitetit është një çështje shumë politike.
Shqipëria nuk mund të pretendojë të bashkohet me Bashkimin Evropian vetëm përmes reformave administrative, fjalimeve diplomatike dhe ligjeve të shkruara për të kënaqur Brukselin.
Evropa nuk ndërtohet vetëm me institucione.
Është ndërtuar me një kulturë të të drejtave të njeriut, me mbrojtje të vërtetë të grave, me dinjitetin e fëmijëve, me drejtësi për viktimat.
Një shtet që nuk i mbron gratë e tij nuk e mbron të ardhmen e tij.
-IV-
Mërgimi si simptomë e një shteti që nuk mbron më.
Duhet thënë edhe një e vërtetë tjetër, se kur shteti nuk mbron, qytetarët ikin.
Shqipëria ka përjetuar emigrim masiv për dekada të tëra.
Banka Botërore e përshkruan Shqipërinë si një vend shumë të lëvizshëm, me një nga diasporat më të mëdha në Evropë, dhe tregon se më shumë se një e treta e popullsisë shqiptare aktualisht jeton jashtë vendit.
Një botim tjetër i Bankës Botërore vlerëson se më shumë se 1.2 milion qytetarë shqiptarë, ose më shumë se 44% e popullsisë aktuale, kanë migruar jashtë vendit.
Këto shifra duhet të trajtohen me saktësi, pasi metodat e llogaritjes ndryshojnë. Por mesazhi është i pamohueshëm dhe jashtëzakonisht alarmues, Shqipëria po zbrazet. Ajo humbet rininë e saj, gratë e saj, familjet e saj, forcat e saj jetësore.
Dhe kjo rrjedhje nuk është vetëm ekonomike.
Është gjithashtu morale, sociale, institucionale.
Ne ikëm nga papunësia, por edhe nga padrejtësia.
Ne ikëm nga varfëria, por edhe nga poshtërimi.
Ne ikëm nga mungesa e një të ardhmeje, por edhe nga mungesa e mbrojtjes.
Liberalizimi i vizave ka hapur një derë.
Por nëse kaq shumë shqiptarë e marrin këtë derë, kjo është sepse ata nuk shohin më të ardhme të mjaftueshme në vendin e tyre.
Një shoqëri që e lë Xhuanën/Joanën e saj të vdesë dënon veten.
Xhuana/Joana nuk është një aksident i izoluar.
Ajo është pasqyra e një vendi ku shumë gra vuajnë në heshtje.
Disa vriten fizikisht.
Të tjera vriten psikologjikisht, ditë pas dite, nga fyerjet, rrahjet, poshtërimi, kontrolli, varësia ekonomike, frika nga divorci, frika nga shikimi shoqëror, frika nga mosqenia e papërpunuar.
Ka feminicide të dukshme, ato që varrosen.
Dhe ka feminicide pasive, ato që lejohen të jetojnë në heshtje, shkatërrim të brendshëm dhe braktisje institucionale.
Një grua e shkatërruar nga dhuna nuk është vetëm një viktimë private.
Është shenjë e një shteti të dështuar.
Një fëmijë që dëshmon dhunë nuk është vetëm një fëmijë i traumatizuar.
Ai është qytetari i ardhshëm i një vendi që ka dështuar ta mbrojë atë.
Një grua e re që vdes si Xhuana/Joana nuk është vetëm një tragjedi familjare.
Është një padi kundër një shoqërie të tërë.
Pra, po, pyetja duhet të bëhet pa devijim:
– Sa Joana të tjera do të nevojiten në Shqipëri?
– Sa gra të reja vdiqën?
– Sa nëna janë rrahur?
– Sa fëmijë janë traumatizuar?
– Sa familje janë dëbuar?
– Sa heshtje?
– Sa dosje të renditura shumë shpejt?
– Sa telefona të paeksploruar?
– Sa dëshmitarë nuk janë dëgjuar?
– Sa lot duhet të duhen para se shteti të kuptojë se mentaliteti vret po aq sa armët?
Evropa nuk mund t’i mbyllë sytë.
I drejtoj këtë apel medias shqiptare, OJQ-ve, shoqërisë civile, institucioneve evropiane, Këshillit të Evropës, Bashkimit Evropian, mbrojtësve të të drejtave të njeriut dhe diasporës shqiptare.
Shqipëria nuk mund të pretendojë se i bashkohet Bashkimit Evropian duke lënë gratë të ekspozuara ndaj dhunës, fëmijët të ekspozuar ndaj traumës, familjet e braktisura në kërkimin e tyre për drejtësi.
Konventa e Stambollit nuk është një simbol dekorativ.
Është një domosdoshmëri.
Kërkon parandalim, mbrojtje, ndjekje penale dhe politika të integruara.
Nëse Shqipëria dëshiron të jetë evropiane, duhet ta trajtojë jetën e grave si një përparësi evropiane.
Evropa nuk duhet të shikojë vetëm rrugët, zgjedhjet, tregjet, investimet dhe diskurset zyrtare.
Ajo duhet të shikojë edhe gratë që vdesin, fëmijët që mbeten, familjet që kërkojnë drejtësi, të rinjtë që ikin, institucionet që vonojnë, ligjet që ende nuk e emërtojnë feminicidin.
Çfarë kërkojmë
– Kërkojmë që feminicidi të njihet në Kodin Penal të Shqipërisë.
– Kërkojmë që vrasjet e grave që lidhen me gjininë, dominimin, ndarjen, xhelozinë, refuzimin e një marrëdhënieje ose dhunën në familje të kualifikohen si të tilla.
– Ne kërkojmë që hetimet të jenë të shpejta, të plota dhe transparente.
– Ne kërkojmë që telefonatat, letrat, mesazhet me tekst, fotografitë, ekspertiza mjeko-ligjore dhe dëshmitë të trajtohen seriozisht në të gjitha rastet kur një grua vdes pas dhunës ose presionit.
– Ne kërkojmë që policia, prokurorët, gjyqtarët, mjekët ligjorë dhe punonjësit socialë të trajnohen për dhunën me bazë gjinore.
– Ne kërkojmë që gratë viktima të dhunës të kenë qasje në mbrojtje të vërtetë, strehim, ndihmë ligjore, pavarësi ekonomike dhe siguri të menjëhershme.
– Ne kërkojmë që shkolla t’u mësojë djemve se dashuria nuk është posedim, se xhelozia nuk është provë e dashurisë, se burrëria nuk është dominim dhe se një grua nuk i përket askujt.
– Ne i bëjmë thirrje Bashkimit Evropian dhe Këshillit të Evropës që ta vendosin mbrojtjen e grave, njohjen e femicidit dhe luftën kundër dhunës me bazë gjinore në zemër të procesit evropian të Shqipërisë.
Sa XHUANA/Joana të tjera do të nevojiten?
Xhuana/Joana meriton drejtësi.
Kjo familje meriton të vërtetën.
– Gratë shqiptare meritojnë një ligj që i mbron vërtet ato.
– Vajzat e së nesërmes meritojnë një vend ku nuk do të ndëshkohen për dëshirën për të jetuar të lira.
Nuk mund t’i mbajmë krahët kryq.
– Një komb që i lë gratë e tij të vdesin shkatërron shtyllën e tij morale.
– Një komb që i lë të rinjtë e tij të ikin pranon dështimin e tij.
– Një komb që nuk mbron nënat shkatërron fëmijët e tij.
– Një komb që nuk i vë në dyshim feminicidin mbron heshtjen.
Mentaliteti vret.
Vret kur e kthen dashurinë në posedim.
Vret kur e shndërron gruan në një objekt nderi familjar.
Ajo vret kur u mëson burrave të dominojnë në vend të dashurisë.
Ajo vret kur u mëson grave të heshtnin në vend që të kërkonin mbrojtje. Vret kur shteti preferon të menaxhojë pasojat në vend që të parandalojë shkaqet.
Xhuana/Joana vdiq në rrethana që drejtësia duhet t’i përcaktojë me rigorozitet.
Por Xhuana/Joana vdiq gjithashtu në një vend ku gratë shumë shpesh mbeten vetëm përballë dhunës, vetëm përballë vjehrrit, vetëm përballë xhelozisë, vetëm përballë heshtjes, vetëm përballë shtetit.
Shqipëria nuk ka nevojë vetëm për rrugë, zgjedhje dhe negociata evropiane.
Ajo ka nevojë për një revolucion moral.
Elle a besoin d’une loi qui reconnaisse le féminicide.
Elle a besoin d’une école qui éduque contre la violence.
Elle a besoin d’une justice qui protège les femmes avant qu’elles ne meurent.
Elle a besoin d’une politique qui investisse dans la conscience, pas seulement dans le pouvoir.
Car lorsqu’un pays abandonne ses femmes, il abandonne ses enfants.
Et lorsqu’il abandonne ses enfants, il abandonne son avenir.
Xhuana/Joana réclame justice.
Les femmes silencieuses réclament justice.
Les enfants réclament justice.
L’avenir de l’Albanie réclame justice.
Combien de Xhuana/Joana faudra-t-il encore avant que l’Albanie change sa loi ?
Combien de femmes devront mourir avant que le féminicide soit reconnu ?
Combien de familles devront pleurer avant que l’État comprenne que la vie d’une femme n’est pas secondaire ?
