Shkruan Ermira Kondo, Gazetare Investigative e Pavarur
Themeluese e BES’SA, ish-Aleanca e Çamërisë.
Bijë e të mbijetuarve të mitur të gjenocidit çam të vitit 1944.
Ka kujtime që shtetet preferojnë t’i klasifikojnë si të turpshme.
Ka dhimbje që diplomatët do të donin t’i reduktonin në slogane.
Ka popuj që do të donin të mbylleshin në një akuzë të vetme, në mënyrë që të mos hapnin kurrë arkivat e plota të historisë së tyre.
Pyetja nuk i përket atyre të vërtetave që ne jemi përpjekur t’i heshtim për shumë kohë.
Propozimet e fundit të Αντώνη Μπέζα – Antonis Bezas, ish-udhëheqës politik grek i Thesprotisë, meritojnë të lexohen me kujdes.
Jo sepse e mbyllin debatin, por sepse e hapin atë pavarësisht nga vetja.
Kur një ish-përfaqësues i shtetit grek bën thirrje për një strategji më ofensive kundër kujtesës, ai nuk flet më vetëm për historinë.
– Ai flet për metodën.
– Ai flet për kontrollin e historisë.
– Flet për një dëshirë për t’iu përgjigjur një kujtese të plagosur jo me anë të arkivave, jo me ligj, jo me anë të shqyrtimit kontradiktor, por me anë të një kundërsulmi kombëtar.
Pikërisht aty qëndron rreziku.
Çështja në vetvete nuk mund të reduktohet në retorikën shqiptare, konsumin e brendshëm politik apo obsesionin komunal.
– Prek familjet, fshatrat, certifikatat e lindjes, pronat e konfiskuara, varrezat e braktisura, emrat e vendeve të fshira, fëmijët refugjatë, kombësitë e panjohura, tokat, pasardhësit e të cilave nuk kanë pushuar kurrë së mbajturi kujtesën.
– Gjithashtu prek një pyetje më të thellë nëse një shtet evropian mund t’i përgjigjet një kërkese për të vërtetën me një strategji të hartuar për ta bërë atë të vërtetë të padëgjueshme?
Unë përgjigjem këtu,
– Jo me urrejtje, por me qartësi.
– Jo me hakmarrje, por me kërkesë.
– Jo kundër popullit grek, por kundër mohimit të Shtetit.
Unë jam vajza e të mbijetuarve të mitur të gjenocidit çam të vitit 1944.
Prindërit e mi kanë lindur në Lops, Filat, në Çamëri/Epirin Grek.
Babai im ishte fëmijë. Edhe nëna ime ishte fëmijë.
Ata nuk ishin as ushtarë, as bashkëpunëtorë, as politikisht përgjegjës.
Ata ishin të mitur të zvarritur në tokën e tyre në një kontekst masakrash, frike, dëbimi, spastrimi etnik, gjenocidi të përhershëm dhe pamundësisë së kthimit.
Atyre që do t’i përgjigjen ende të njëjtës kujtesë me akuzën kolektive për bashkëpunim, u bëj një pyetje të thjeshtë, pra çfarë faji politik mund t’u ngarkohet fëmijëve?
– Cila e drejtë lejon transformimin e një popullsie të tërë në një kriminel të trashëguar? – Cila demokraci mund të dënojë pasardhësit në bazë të një akuze të përgjithshme kundër paraardhësve të tyre?
Përgjegjësia penale është individuale.
– Nuk transmetohet me gjak.
– Nuk zbatohet për një grup etnik. – Nuk mund të justifikojë fshirjen e fshatrave, konfiskimin e pronës, humbjen e shtetësisë, ndalimin e kthimit ose heshtjen e një kujtese.
Po, historia e Luftës së Dytë Botërore dhe pas luftës në Epir është komplekse.
Po, civilët e klasës greke sot, por në fakt edhe disa njerëz fetarë ortodoksë kanë vuajtur.
Po, krime janë kryer kundër vëllezërve të tyre etnikë, dhe këto viktima duhet të njihen me dinjitet dhe duke analizuar vëllavrasjen e ndërsjellë për shkaqet e saj, burimin e saj dhe kush do të përfitonte.
Por pranimi i një vuajtjeje nuk jep të drejtën për të fshirë një tjetër.
Viktimat ortodokse të Çamërisë/Moloseve kanë të drejtën e kujtesës.
Viktimat hebraike të Greqisë kanë të drejtën e kujtesës.
Viktimat myslimane kanë të drejtën të kujtojnë.
E vërteta nuk mund të jetë selektive.
Historia e Selanikut, një qytet hebre pothuajse i shkatërruar nga qeveria greke gjatë Shoah nën pushtimin nazist, i kujton të gjithë Evropës një kërkesë morale që asnjë kujtesë lufte nuk duhet të instrumentalizohet për të ndërtuar faj kolektiv kundër një popullsie tjetër civile.
Lufta e Dytë Botërore, ashtu si Lufta e Madhe, krijoi një humnerë.
Ata kërkojnë arkiva, rigorozitet, drejtësi, jo dokumente zyrtare të mbyllura.
Kjo është arsyeja pse strategjia e kundërshtimit mekanik të akuzës së çamëve për bashkëpunim është e pamjaftueshme, e padrejtë dhe e rrezikshme.
– Zëvendëson shqyrtimin individual me dënimin në komunitet.
– Zëvendëson të drejtën me dyshimin.
– Zëvendëson historinë me një mbrojtje kombëtare.
Por vetëm kujtesa nuk i kërkon Greqisë të përulet.
– Ajo i kërkon Greqisë të rritet.
Ajo kërkon hapjen e arkivave.
Kërkon identifikimin e përgjegjësive individuale.
Ajo bën thirrje për njohjen e viktimave civile.
Ajo kërkon sqarimin e kombësisë.
Ajo kërkon shqyrtimin e pronës së sekuestruar.
Ajo bën thirrje që fshatrat çame të mos trajtohen më si vende pa kujtesë.
Ajo kërkon që pasardhësit më në fund të jenë në gjendje të kenë akses në veprat e tyre, tokat e tyre, varrezat e tyre, historinë e tyre.
Asgjë nga këto nuk është kërcënim për Greqinë.
Ajo që kërcënon bashkëjetesën nuk është vetëm kujtesa.
Është refuzimi i tij për trajtim.
Ajo që mban tensionin nuk është fjala e pasardhësve.
Është heshtja institucionale.
Ajo që pengon paqen nuk është kërkesa për drejtësi.
Është strategjia që e bën këtë kërkesë të dyshimtë.
Greqia Moderne,
– Ajo nuk duhet të ketë frikë nga e vërteta e Epirit.
– Ajo nuk duhet të ketë frikë nga arvanitasit.
– Ajo nuk duhet të ketë frikë nga çamët.
– Ajo nuk duhet të ketë frikë nga arbëreshët.
– Elle ne doit pas craindre les toponymes, les chants, les archives, les langues anciennes, les mémoires locales.
La révolution de 1821, fondatrice de l’État grec moderne, ne fut pas une histoire mono-ethnique.
Elle fut portée par une diversité de forces, de langues, de mémoires et de courages de l’espace épiro-illyrien.
Des Arvanites, des Souliotes, des Épirotes, des albano-parlants ont contribué à cette lutte de liberté contre la domination ottomane.
Reconnaître cette pluralité ne diminue pas la Grèce. Cela la rend plus vraie.
Mais il existe une contradiction profonde dans certains récits nationaux, donc lorsque les populations albano-parlantes servent la grandeur grecque, elles deviennent des héros grecs et lorsqu’elles réclament leur mémoire propre, elles deviennent suspectes, étrangères ou dangereuses.
Cette contradiction doit cesser.
Ce n’est que la persistance d’une mentalité issue de la Megali Idea.
Ce type de rhétorique révèle la survivance d’une mentalité politique issue de la Megali Idea, une logique selon laquelle l’État grec construit un récit national homogène, absorbe certaines mémoires lorsqu’elles servent son histoire, et criminalise ou efface celles qui contestent son récit territorial.
Dans cette logique, les Arvanites peuvent être célébrés comme héros de 1821 lorsqu’ils servent le récit national grec, mais leur langue, leur mémoire et leur profondeur historique albano-parlante sont marginalisées.
Dans cette même logique, les tchams sont présentés non comme population autochtone de Tchameri/Épire, mais comme problème politique, menace diplomatique ou héritiers d’une faute collective.
Cette mentalité n’est pas compatible avec une Europe des droits humains.
Un État démocratique ne doit pas craindre de la pluralité de ses mémoires.
Il doit les examiner avec courage, archives et droit.
La cohabitation illyrienne ne peut pas se construire sur l’effacement d’une population autochtone.
Elle ne peut pas se construire sur des villages ruinés, des terres confisquées, des archives fermées, des nationalités niées et des morts sans reconnaissance.
Elle ne peut pas se construire sur une mémoire officielle qui choisit ses victimes et condamne les autres au silence.
La cohabitation illyrienne exige une autre hauteur donc à travers du dialogue, de la sagesse, de la preuve, de l’ouverture des archives, de la reconnaissance de toutes les douleurs et de la séparation absolue entre responsabilités individuelles et droits collectifs.
À Antonis Bezas, je réponds donc avec respect, mais sans ambiguïté que la Grèce n’a pas besoin d’une stratégie plus agressive contre la question çame.
Ajo ka nevojë për më shumë guxim përballë historisë së saj.
– Nuk ka nevojë ta bëjë kujtesën të heshtur.
– Duhet ta dëgjojë atë.
– Nuk ka nevojë t’i kundërvijë të vdekurit grekë me të vdekurit e Camas.
– Duhet të hapë një hapësirë ku të gjitha viktimat mund të emërtohen.
– Nuk ka nevojë t’i trajtojë pretendimet vetëm si një manovër shqiptare.
– Duhet t’i shqyrtojë ato si një dosje evropiane të të drejtave të njeriut, kombësisë, pronës, kthimit, dëmshpërblimit dhe kujtesës.
Sepse duhet thënë qartë se çështja nuk është një çështje anësore.
– Nuk është një obsesion.
– Nuk është një folklor politik i qershorit.
– Është zëri i një populli të shpërndarë që kërkon që ekzistenca e tij historike të njihet.
– Ajo është zëri i fëmijëve që ikën.
– Ajo është zëri i grave që e kanë mbajtur kujtesën.
– Ajo është zëri i fshatrave, emrat e të cilëve janë zhdukur.
– Ajo është zëri i tokave që donim t’i bënim pa pronarë.
– Ajo është zëri i pasardhësve që refuzojnë të dënohen me harresë.
E vetmja përgjigje nuk duhet të jetë urrejtja. Ajo duhet të jetë më e fortë se urrejtja, është e vërteta.
Nuk duhet t’i përgjigjet nacionalizmit me një nacionalizëm tjetër.
Duhet të përgjigjet me ligj, me arkiva, me dinjitet, me depërtim historik dhe me qartësi diplomatike.
Ne mund t’i njohim viktimat e tjera etnike të Greqisë pa hequr dorë nga vetë viktimat.
Ne mund ta pranojmë kompleksitetin e historisë pa pranuar fajin kolektiv.
Ne mund t’u drejtohemi popujve të tjerë të Greqisë pa pranuar heshtjen e shtetit grek.
Ne mund të dëshirojmë bashkëjetesë pa hequr dorë nga drejtësia.
Paqja nuk lind nga harresa e imponuar. Ajo lind nga e vërteta e bërë e mundur.
Pyetja nuk do të kthehet për sa kohë që mohohet.
Jo sepse do të instrumentalizohej.
Jo sepse ajo do të kërkonte hakmarrje.
Por sepse një e vërtetë e varrosur gjithmonë përfundon duke dalë në sipërfaqe.
Greqia do të bëhet më e fortë kur të pranojë të përballet me këtë të vërtetë.
Dhe Iliria do të marrë frymë më mirë kur popujt e saj të ndalojnë së pasurit frikë nga kujtimet e tyre.
Për të përmbledhur dhe duke mbajtur dorën e bashkëjetesës, Antonis Bezas, unë i përgjigjem kësaj, se Greqia nuk ka nevojë për një strategji më agresive kundër vetë çështjes.
Ajo ka nevojë për më shumë guxim përballë historisë së saj.
Vetëm kujtesa nuk kërkon hakmarrje.
Ajo kërkon thjesht tre gjëra:
– arkivat,
– të vërtetën,
– kombësinë,
– mallrat e tij,
– kthimin e tij dhe
– riparimin.
Bashkëjetesa ilire nuk do të ndërtohet mbi zhdukjen e një popullsie indigjene, por mbi njohjen e të gjitha viktimave dhe refuzimin absolut të fajit kolektiv.
