Shkruan Albert Vataj
Ndërsa mendimi intelektual shqiptar i fillimshekullit XX përpiqej të përcaktonte koordinatat kulturore të shtetit të ri, debati mbi “Orientin” dhe “Oksidentin” zinte një vend qendror. Në këtë kuadër, At Gjergj Fishta nuk ishte thjesht poeti i epopesë kombëtare, por edhe një vëzhgues i mprehtë i sociologjisë urbane dhe emancipimit shoqëror. Në një reflektim të rrallë dhe të thelluar mbi shpirtin qytetar të qyteteve shqiptare, ai ndalet me një vlerësim të veçantë mbi Korçën. Përtej peizazhit të thjeshtë urban, Fishta shpalos thelbin e qytetnisë korçare si një dëshmi të përparimit, mendjes së hapur dhe ndjenjës së përgjegjësisë kolektive. Ky pasazh i shkëputur nga publicistika e tij, botuar në revistën prestigjoze “Hylli i Dritës” më 1932, mbetet një nga dëshmitë më domethënëse të mënyrës se si ai e shihte këtë qytet: një vatër ku qytetërimi perëndimor nuk ishte një huazim i jashtëm apo një makijazh sipërfaqësor, por një ndjesi e brendshme e kulturës, e mishëruar në ndërgjegjen dhe traditën e banorëve të saj.
Fishta shkruan:
“Ndër të gjitha qytetet e Shqipnisë, mbas mendimit tim, Korça asht ajo ku frymzimi i qytetnisë oksidentale paraqitet ma haptas e jo krejt si një bimë ekzotike. Në Korçë ke fort pak rrugica (impas), e rrugët, edhe në mos qofshin gjithkund të drejta e të shtrueme, janë të krahazueme me ndërtesa, shenji që mbrendë nuk zotnon aq fort mosbesimi ndërmjet bashkëqytetasve, pra shenji që aty ka qytetní; pse qytetnia, së pari, bazohet në sociabilitet të qyteteve. Mbasandej, në Korçë gjen edhe sot asish që interesohen për të mirë të përgjithtë, kush tue ngrehë me mjete të veta a nji shkollë, a nji kishë, a ndonji sëmutore (spital), a një ndonjë bibliotekë qytetëse etj. Ka edhe shumë asish që kanë krye mësime të nalta jashtë Shqipnisë, posë se ka shumë asì të tjerësh që për punë kanë kërkue botën mbarë, e s’kanë ndejë mëshilë (mbyllur) në vend të vet, si zogu i pulës në gëzhojë të vesë. E masandej: e po ku sheh ngjeti në Shqipní arat e livadhet pa shtigje e gardhiqe, përposë se ndër rrethina të Korçës? Kjo asht, mostjetër (së paku), përshtypja që mue më ka ba qyteti i Korçës”.
(Gjergj Fishta: në Vepra letrare 10, Publicistika, artikulli: “Një udhëtim në Turqí të re”, botuar në “Hylli i Dritës”, 1932/2/3/4/612).
Përtej vlerave historike, ky vlerësim i At Gjergj Fishtës dëshmon se Korça nuk ishte thjesht një qytet me infrastrukturë të zhvilluar, por një koncept i gjallë i emancipimit shqiptar. Duke vënë theksin te besimi i ndërsjellë, filantropia dhe hapja ndaj botës pa humbur rrënjët, Fishta e ngre Korçën në rangun e një modeli kombëtar. Ky pasazh mbetet një thirrje aktuale: qytetërimi nuk matet me fasadat e jashtme, por me shkallën e përgjegjësisë kolektive dhe dashurisë për të mirën e përbashkët, virtyte të cilat Korça, sipas Poetit Kombëtar, i kishte kthyer në mënyrë jetese.
